آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
جامعه علمی و فرهنگی ایران، امروز یکی از چهرههای ماندگار و تأثیرگذار خود را از دست داد. سیدجلال حسینی بدخشانی، پژوهشگر برجسته فلسفه اسلامی، مطالعات اسماعیلی و از پیشگامان نسخهپژوهی ایران، روز سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ در لندن چشم از جهان فروبست. او که چند ماهی بود از بیماری کلیوی رنج میبرد، سرانجام در سن ۸۵ سالگی دار فانی را وداع گفت. بدخشانی متولد یکم تیر ۱۳۲۰ در دیزباد نیشابور بود. او در خانوادهای فرهنگی به دنیا آمد و از همان ابتدا، استعداد و علاقه خود را به علوم و معارف اسلامی نشان داد. تحصیلات خود را در مشهد آغاز کرد و در نخستین دوره کارشناسی ارشد دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی، از محضر استاد سیدجلالالدین آشتیانی بهره برد و فلسفه و حکمت اسلامی را فراگرفت. او همچنین مدتی به عنوان معاون مدیر کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد فعالیت کرد.
بدخشانی پس از سالها تحصیل و فعالیت در ایران، راهی لندن شد و به عنوان کتابدار در مؤسسه مطالعات اسماعیلی مشغول به کار شد. همزمان، تحصیلات تکمیلی خود را در دانشگاه آکسفورد ادامه داد و با راهنمایی پروفسور ویلفرد مادلونگ، رساله دکتری خود را در زمینه فلسفه اسلامی و با تمرکز بر آثار اسماعیلی خواجه نصیرالدین طوسی به پایان رساند. موضوع رساله او تصحیح متن ارزشمند «روضه تسلیم» بود. بازگشت او به لندن در سال ۱۹۷۹، با مأموریتی بزرگ همراه بود: راهاندازی کتابخانه مؤسسه مطالعات اسماعیلی. او با تلاش و کوشش فراوان، این کتابخانه را تأسیس کرد و بعدها به عضویت هیأت علمی این مؤسسه درآمد. بدخشانی در طول سالها فعالیت خود، با مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب همکاری نزدیک و پایداری داشت و پل ارتباطی میان پژوهشگران ایرانی و منابع بینالمللی شد.
از مهمترین اقدامات بدخشانی، تصحیح و ترجمه آثار ارزشمند فلسفه اسلامی، به ویژه آثار خواجه نصیرالدین طوسی است. «سیر و سلوک»، «روضه تسلیم»، «آغاز و انجام»، «تولا و تبرا» و «مطلوب المؤمنین» تنها بخشی از این آثار هستند. همچنین او تصحیح «دیوان قائمیات» را با مقدمه استاد محمدرضا شفیعی کدکنی منتشر کرد که یک واقعه بزرگ ادبی محسوب میشود. با درگذشت این پژوهشگر برجسته، جامعه علمی ایران و مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن در سوگ نشستند. مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب با انتشار پیامی، این ضایعه را به خانواده او و جامعه دانشگاهی تسلیت گفت. پیکر بدخشانی به ایران بازگردانده میشود و آیین یادبودی برای او برگزار خواهد شد.
زندگی و تحصیلات سیدجلال حسینی بدخشانی و تأثیر استادان بر او
سیدجلال حسینی بدخشانی، از بدو تولد در دیزباد نیشابور، در خانوادهای فرهنگی پرورش یافت. این فضای فرهنگی، زمینهساز علاقه او به علوم اسلامی و انسانی شد. تحصیلات ابتدایی خود را در زادگاهش آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل راهی مشهد شد، شهری که به عنوان یکی از مهمترین مراکز علوم اسلامی ایران شناخته میشود. در مشهد، او وارد دانشگاه فردوسی شد و در دانشکده الهیات به تحصیل پرداخت.
دوران تحصیل بدخشانی در مشهد، همزمان با حضور استادان بزرگی بود که هر یک تأثیر عمیقی بر شکلگیری شخصیت علمی او داشتند. مهمترین این استادان، سید جلالالدین آشتیانی بود که بدخشانی در نخستین دوره کارشناسی ارشد دانشکده الهیات، از محضر او بهره برد و فلسفه و حکمت اسلامی را فراگرفت. این ارتباط علمی، نقش تعیینکنندهای در جهتگیری پژوهشی بدخشانی داشت و او را به سمت مباحث عمیق فلسفه اسلامی سوق داد. علاوه بر آشتیانی، بدخشانی از محضر استادان دیگری نیز استفاده کرد و با تسلط بر زبانهای عربی و انگلیسی، توانست به منابع دست اول فلسفه اسلامی دسترسی پیدا کند. این تسلط زبانی، بعدها در فعالیتهای علمی او در لندن و همکاری با مؤسسه مطالعات اسماعیلی، بسیار کارگشا بود. بدخشانی با بهرهگیری از این استادان، به یک پژوهشگر جامع و چندوجهی تبدیل شد که هم بر فلسفه اسلامی و هم بر مطالعات اسماعیلی تسلط کامل داشت.
بررسی آثار سیدجلال حسینی بدخشانی
- | سیر و سلوک | تصحیح و ترجمه انگلیسی | فلسفه اسلامی |
- | روضه تسلیم | تصحیح و ترجمه انگلیسی | آثار خواجه نصیر طوسی |
- | آغاز و انجام | تصحیح و ترجمه | فلسفه اسلامی |
- | تولا و تبرا | تصحیح و ترجمه | عقاید اسماعیلی |
- | مطلوب المؤمنین | تصحیح و ترجمه | آثار اسماعیلی |
- | دیوان قائمیات | تصحیح | اشعار اسماعیلی |
- | زاد المسافر | انتشار و معرفی | میراث اسماعیلی |
- | استاد بشر | انتشار و معرفی | فلسفه اسلامی |
- | دستورالمنجمین | انتشار چاپ عکسی | تاریخ اسماعیلیان |
- | شرح اشارات خواجه طوسی | انتشار و معرفی | فلسفه اسلامی |
- | اثبات عقل مجرد | انتشار و معرفی | حکمت اسلامی |
- | تفسیر شهرستانی | انتشار و معرفی | تفسیر قرآن |
- انتشار دیوان قائمیات؛ گنجینه شعر اسماعیلی
فعالیتهای علمی در مؤسسه مطالعات اسماعیلی و دانشگاه آکسفورد
مهاجرت بدخشانی به لندن، نقطه عطفی در زندگی علمی او بود. او ابتدا به عنوان کتابدار در مؤسسه مطالعات اسماعیلی مشغول به کار شد و سپس به تدریس علوم قرآنی و الهیات پرداخت. این مؤسسه که یکی از مهمترین مراکز پژوهشی جهان در حوزه مطالعات اسماعیلی است، بستر مناسبی برای فعالیتهای علمی بدخشانی فراهم کرد و او توانست با بهترین پژوهشگران این حوزه همکاری کند.
همزمان با فعالیت در مؤسسه، بدخشانی برای ادامه تحصیل به دانشگاه آکسفورد رفت. انتخاب او برای تحصیل در این دانشگاه، نشاندهنده جایگاه علمی برجسته او بود. در آکسفورد، او با پروفسور ویلفرد مادلونگ، یکی از بزرگترین مستشرقان و پژوهشگران مطالعات اسلامی جهان، آشنا شد و تحت راهنمایی او، رساله دکتری خود را در زمینه فلسفه اسلامی و با تمرکز بر آثار اسماعیلی خواجه نصیرالدین طوسی به پایان رساند. موضوع رساله او، تصحیح متن ارزشمند «روضه تسلیم» بود که بعدها به یکی از مهمترین آثار پژوهشی در این حوزه تبدیل شد. بدخشانی در سال ۱۹۷۹ بار دیگر به لندن بازگشت و این بار با مأموریت راهاندازی کتابخانه مؤسسه مطالعات اسماعیلی به این مجموعه پیوست. او با تلاش و کوشش فراوان، این کتابخانه را تأسیس کرد و بعدها به عضویت هیأت علمی این مؤسسه درآمد. این جایگاه، فرصت فعالیتهای گسترده علمی و پژوهشی را برای او فراهم کرد و او را به یکی از مهمترین پژوهشگران حوزه مطالعات اسماعیلی در سطح جهان تبدیل کرد.
تصحیح و ترجمه آثار خواجه نصیرالدین طوسی و احیای میراث فلسفی
بخش مهمی از فعالیتهای علمی سیدجلال حسینی بدخشانی به تصحیح و ترجمه آثار فلسفی خواجه نصیرالدین طوسی اختصاص داشت. این آثار که از مهمترین متون فلسفه اسلامی به شمار میروند، سالها مورد غفلت پژوهشی قرار گرفته بودند. بدخشانی با تلاش خود، این آثار را از دستنوشتههای کهن استخراج و با دقت تمام تصحیح کرد و آنها را به جامعه علمی معرفی کرد.
از جمله آثار برجسته او در این حوزه میتوان به تصحیح و ترجمه انگلیسی «سیر و سلوک» و «روضه تسلیم» اشاره کرد. او همچنین تصحیح و ترجمه سه رساله مهم «آغاز و انجام»، «تولا و تبرا» و «مطلوب المؤمنین» را نیز انجام داد که هر یک به تنهایی ارزشمندترین پژوهشهای این حوزه به شمار میروند. این آثار، به عنوان میراثی ماندگار از تلاشهای او، همواره مورد استفاده پژوهشگران قرار خواهد گرفت. علاوه بر آثار خواجه نصیرالدین طوسی، بدخشانی به تصحیح و انتشار آثار دیگر فیلسوفان و متکلمان اسلامی نیز پرداخت. از جمله این آثار میتوان به تصحیح دیوان قائمیات، زاد المسافر، استاد بشر، شرح اشارات خواجه طوسی، اثبات عقل مجرد، کتاب المباحث و الشکوک، علینامه، تفسیر شهرستانی و جامعالتواریخ (بخش اسماعیلیان) اشاره کرد. هر یک از این آثار، گوهر گرانبهایی است که از تیزبینی و ژرفنگری این محقق فقید حکایت دارد.
دستورالمنجمین و سایر اقدامات نسخهشناختی بدخشانی
یکی از اقدامات مهم و کمنظیر سیدجلال حسینی بدخشانی، پیگیری برای دستیابی به تصویر نسخه خطی «دستورالمنجمین» بود. این اثر که در سال ۵۰۰ هجری نوشته شده، از نسخههای مهم و ارزشمند مرتبط با تاریخ اسماعیلیان به شمار میرود. این نسخه نفیس در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری میشد و سالها دسترسی پژوهشگران به آن محدود بود. با پیگیریهای مستمر بدخشانی، امکان انتشار چاپ عکسی این اثر فراهم شد و دریچهای نو به تاریخ اسماعیلیان گشوده شد.
بدخشانی همچنین در دریافت تصویر سایر نسخههای خطی مهم نیز نقش مؤثری داشت. او با همکاری مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، به انتشار و معرفی شماری از آثار ارزشمند مرتبط با خواجه نصیرالدین طوسی، عبدالکریم شهرستانی، ناصرخسرو و دیگر چهرههای برجسته تاریخ و فرهنگ ایران کمک کرد. این همکاریها زمینهساز ایجاد پل ارتباطی میان میراث مکتوب و مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن شد. شاید ارزشمندترین میراث دکتر بدخشانی، ایجاد پیوند نهادینه میان مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب و مؤسسه مطالعات اسماعیلیه در لندن باشد. این همکاری به انتشار تحقیقات نخبگان ایرانی و رسالههای دکتری فارسی دانشجویان علاقهمند به تاریخ فاطمیان مصر و اسماعیلیان ایران انجامید. همچنین زمینهساز چاپ نسخه انگلیسی دایرةالمعارف بزرگ اسلامی تا جلد ششم شد. این اقدامات، نشان از دغدغه عمیق بدخشانی برای احیای میراث علمی ایران دارد.
شخصیت اخلاقی و تأثیرات فرهنگی بدخشانی
در پیامهای منتشر شده درباره درگذشت سیدجلال حسینی بدخشانی، بر ویژگیهای اخلاقی برجسته این پژوهشگر تأکید شده است. فروتنی، خوشرویی، نیکسرشتی و بیاعتنایی به مادیات از جمله ویژگیهایی است که دوستان و همکاران او به آن اشاره کردهاند. او در طول تمام سالهای فعالیت علمی خود، با تواضع و اشتیاق بسیار با پژوهشگران همکاری کرد و همواره به دنبال احیای میراث فرهنگی ایران بود.
بدخشانی از بانیان انجمن پیوند در تاجیکستان بود و نقش مهمی در گسترش همکاریهای فرهنگی میان ایران و تاجیکستان ایفا کرد. تلاش او برای تقویت ارتباط میان جوامع فارسیزبان، از خدمات ماندگار او در عرصه فرهنگی به شمار میرود. به همین دلیل، امام علی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، و دیگر مقامات فرهنگی و سیاسی این کشور برای او احترام خاص قائل بودند و تلاش او را در تقویت وحدت ملی تاجیکستان ارج مینهادند. در واپسین روزهای حیات بدخشانی، خبر ثبت جهانی قلعه الموت به او رسید؛ خبری که سالها آرزوی دیرینه او بود. شنیدن این خبر، موجی از شادی را در دل این پژوهشگر بیمار ایجاد کرد. این اتفاق تلخ و شیرین، نشاندهنده عمق عشق او به تاریخ و هویت فرهنگی ایران بود. جامعه علمی ایران با درگذشت او، یکی از پژوهشگران برجسته حوزه فلسفه اسلامی، مطالعات اسماعیلی و نسخهپژوهی را از دست داد که یاد و نامش برای همیشه در تاریخ فرهنگ و علم ایران ماندگار خواهد ماند.