آسیانیوز ایران؛ سرویس ورزشی:
دکتر پوریا زرشناس - دبیر ارشد تحریریه آسیانیوز ایران
لیگ اروپا که در سال ۱۹۷۱ با نام «جام یوفا» پا به عرصه گذاشت، همواره به عنوان عرصه‌ای برای شکوفایی تیم‌های متوسط، غافلگیری‌های تاریخی و تنوع جغرافیایی شناخته شده است. این مسابقات در ۵۵ دوره‌ی برگزاری خود، میزبان ۳۵ باشگاه قهرمان از ۱۴ کشور مختلف بوده و از این حیث، به مراتب متنوع‌تر از لیگ قهرمانان اروپا عمل کرده است. با این حال، بررسی روند ۱۷ سال اخیر (از تغییر نام به لیگ اروپا در ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۶) نشان می‌دهد که این جام نیز به سرعت در مسیر انحصار قرار گرفته است. سلطه‌ی بی‌سابقه‌ی سویا با ۷ قهرمانی در ۱۷ دوره، و همچنین سهم ۹۰ درصدی باشگاه‌های ۵ لیگ بزرگ در قهرمانی‌های این دوره، زنگ‌های خطر را برای آینده‌ی این مسابقات به صدا درآورده است. این مقاله با تکیه بر آمار تاریخی، به بررسی ساختار، تحولات و چشم‌انداز لیگ اروپا پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه این جام نیز در حال تبدیل شدن به انحصاری جدید، هرچند با چهره‌ای متفاوت از لیگ قهرمانان، است.
۵۵ دوره، ۳۵ قهرمان؛ تنوعی که آرام آرام در حال رنگ باختن است
لیگ اروپا (جام یوفا سابق) از سال ۱۹۷۱ تا ۲۰۲۶، مجموعاً ۵۵ دوره برگزار کرده است. این مسابقات در طول تاریخ خود، میزبان ۳۵ باشگاه قهرمان از ۱۴ کشور مختلف بوده است. این تنوع در حالی به ثبت رسیده که در لیگ قهرمانان اروپا، تنها ۲۳ باشگاه از ۱۰ کشور موفق به قهرمانی شده‌اند. به عبارت دیگر، تنوع باشگاهی در لیگ اروپا حدود ۵۰ درصد بیشتر از لیگ قهرمانان بوده است.
ایتالیا با ۱۰ قهرمانی با ۹ تیم مختلف (یوونتوس، اینتر، ناپولی، پارما، فیورنتینا، میلان، رم، بولونیا و تورینو)، پرافتخارترین کشور تاریخ این جام محسوب می‌شود. در جایگاه دوم، اسپانیا با ۱۴ قهرمانی (عمدتاً توسط سویا و اتلتیکومادرید) و انگلستان با ۹ قهرمانی (توسط ۷ تیم مختلف) قرار دارند. آلمان با ۷ قهرمانی با ۶ تیم مختلف و هلند با ۴ قهرمانی از ۴ تیم، نشان می‌دهند که در این جام، بر خلاف لیگ قهرمانان، قدرت میان تیم‌های بیشتری توزیع شده است. اما آنچه نگران‌کننده به نظر می‌رسد، تمرکز فزاینده‌ی قهرمانی‌ها در سالهای اخیر است. در حالی که در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی، تقریباً هر سال یک تیم جدید قهرمان می‌شد، از سال ۲۰۰۹ به بعد، بیش از ۴۰ درصد قهرمانی‌ها تنها به یک باشگاه تعلق یافته است.
سویا؛ پادشاه بی‌رقیب یا نماد انحصار نوین؟
در میان باشگاه‌های تاریخ لیگ اروپا، هیچ نامی به اندازه‌ی سویا درخشنده نبوده است. این باشگاه اسپانیایی با ۷ قهرمانی در سالهای ۲۰۰۶، ۲۰۰۷، ۲۰۱۴، ۲۰۱۵، ۲۰۱۶، ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳، رکورددار مطلق این مسابقات است. پس از سویا، یوونتوس، اینتر، لیورپول و اتلتیکو مادرید هر کدام با ۳ قهرمانی در رده‌های بعدی قرار دارند. همچنین تیم‌هایی همچون تاتنهام، رئال مادرید، پورتو، چلسی و آینتراخت هر کدام ۲ قهرمانی در کارنامه دارند.
اما نکته‌ی نگران‌کننده اینجاست که از ۷ قهرمانی سویا، ۶ تای آن در دوره‌ی ۱۷ ساله‌ی اخیر (از ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۶) به دست آمده است. به عبارت دیگر، سویا به تنهایی ۴۱.۲ درصد از قهرمانی‌های دوران مدرن لیگ اروپا را در اختیار دارد. این آماری است که حتی رئال مادرید در لیگ قهرمانان نیز نتوانسته به آن دست یابد (چرا که رئال با ۷ قهرمانی در ۲۲ سال، ۳۱.۸ درصد سهم داشته است). بنابراین، اگرچه سویا نماد موفقیت و ثبات در یک تورنمنت اروپایی است، اما سلطه‌ی او به تدریج در حال تبدیل شدن به نوعی «انحصار خاموش» است که تنوع تاریخی این جام را تهدید می‌کند.
عصر مدرن (۲۰۰۹–۲۰۲۶)؛ از لیگ اروپا تا «جامِ سویا و چند تیم دیگر»
از سال ۲۰۰۹ که مسابقات با نام جدید «لیگ اروپا» و با فرمتی بازطراحی‌شده آغاز به کار کرد، ۱۷ دوره برگزار شده است. توزیع قهرمانی‌ها در این دوره به شرح زیر است:
- سویا (اسپانیا): ۷ قهرمانی (۴۱.۲ درصد)
- اتلتیکو مادرید (اسپانیا): ۳ قهرمانی (۱۷.۶ درصد)
- چلسی (انگلیس): ۲ قهرمانی (۱۱.۸ درصد)
- پورتو (پرتغال): ۱ قهرمانی
- منچستریونایتد (انگلیس): ۱ قهرمانی
- آینتراخت فرانکفورت (آلمان): ۱ قهرمانی
- ویارئال (اسپانیا): ۱ قهرمانی
- آتالانتا (ایتالیا): ۱ قهرمانی
بر اساس این آمار، ۵ باشگاه اول این لیست (سویا، اتلتیکو، چلسی، منچستریونایتد و پورتو) روی هم ۱۴ قهرمانی از ۱۷ دوره (۸۲.۳ درصد) را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین باشگاه‌های اسپانیایی با ۱۱ قهرمانی (۶۴.۷ درصد) سلطه‌ی مطلق بر این دوره دارند و باشگاه‌های انگلیسی با ۳ قهرمانی (۱۷.۶ درصد) در رتبه‌ی دوم قرار دارند. جالب اینجاست که در این ۱۷ سال، تنها یک تیم از ایتالیا (آتالانتا) و یک تیم از آلمان (آینتراخت) موفق به قهرمانی شده‌اند و خبری از قهرمانی تیم‌هایی از هلند، روسیه، اوکراین یا ترکیه نیست. این در حالی است که در دوران جام یوفا، تیم‌هایی همچون گالاتاسرای (ترکیه)، زنیت (روسیه)، شاختار (اوکراین)، توئنته (هلند) و اسپورتینگ (پرتغال) به راحتی به فینال می‌رسیدند و حتی قهرمان می‌شدند.
چرا لیگ اروپا روزگاری عرصه‌ی استثناها بود و امروز نه؟
لیگ اروپا در دهه‌های گذشته به دلیل ساختار متفاوت خود، همیشه بستری برای ظهور تیم‌های غافلگیرکننده بود. عواملی که این تنوع را ممکن می‌ساخت عبارت بودند از:
۱. فرمت حذفی با حضور تیم‌های درجه‌ی دوم و سوم هر کشور: تیم‌هایی که در لیگ‌های داخلی خود به جمع بالای جدول نمی‌رسیدند، در لیگ اروپا شانس درخشش پیدا می‌کردند.
۲. سهمیه‌های گسترده‌تر برای لیگ‌های کوچک‌تر: تیم‌هایی از یونان، ترکیه، اوکراین، روسیه، بلژیک و اسکاندیناوی به راحتی به مراحل پایانی می‌رسیدند و گاهی فینالیست می‌شدند.
۳. فینال‌های تاریخی: قهرمانی گالاتاسرای در ۲۰۰۰، زنیت در ۲۰۰۸، شاختار در ۲۰۰۹، و حتی فینال‌های غافلگیرکننده‌ای مانند فاینورد–بروسیا دورتموند (۲۰۰۲) یا الچه–بایرن لورکوزن (۱۹۸۸)، همگی نشان از غیرقابل‌پیش‌بینی بودن این جام داشتند.
اما در سالهای اخیر، سه عامل مهم این تنوع را به شدت کاهش داده است:
- تغییر فرمت از ۲۰۲۱: ورود تیم‌های سوم گروه‌های لیگ قهرمانان به مرحله‌ی حذفی لیگ اروپا، باعث شده تیم‌های بزرگ و پول‌ساز مانند بارسلونا، منچستریونایتد، یوونتوس و آژاکس به لیگ اروپا بیایند و عملاً شانس تیم‌های کوچک‌تر را به صفر برسانند.
- افزایش اختلاف مالی: همان معضلی که در لیگ قهرمانان وجود دارد، در لیگ اروپا نیز ریشه دوانده. تیم‌های ۵ لیگ بزرگ، حتی در سطح دوم خود، بودجه‌ای چندین برابر قهرمانان لیگ‌های کوچک‌تر دارند.
- اولویت‌بندی باشگاه‌های بزرگ: باشگاه‌های سنتی مانند سویا و اتلتیکو، لیگ اروپا را به عنوان یک اولویت جدی می‌بینند و با تمام توان در آن شرکت می‌کنند، در حالی که تیم‌های کوچک‌تر توانایی رقابت با آنها را ندارند.
نقش لیگ اروپا به عنوان «جامِ حذف‌شده‌های لیگ قهرمانان»
از سال ۲۰۲۱، با تغییر فرمت لیگ قهرمانان، تیم‌های سوم گروه‌های مرحله‌ی گروهی مستقیماً به مرحله‌ی حذفی لیگ اروپا وارد می‌شوند. این تصمیم که با هدف افزایش سطح رقابت در لیگ اروپا گرفته شد، در عمل نتیجه‌ی معکوسی داشته است: به جای افزایش تنوع، عملاً لیگ اروپا به «مرکز ثقل تیم‌های ناامید از لیگ قهرمانان» تبدیل شده است. بارسلونا در ۲۰۲۱، یوونتوس در ۲۰۲۲، منچستریونایتد در ۲۰۲۳، آژاکس در ۲۰۲۴ و دورتموند در ۲۰۲۵ همگی در لیگ اروپا حاضر شدند و برخی از آن ها به فینال نیز رسیدند.
این روند، اگرچه سطح فنی مسابقات را بالا برده، اما روح اصلی لیگ اروپا یعنی «فرصت‌های برابر برای تیم‌های کوچک‌تر» را به کلی از بین برده است. آخرین قهرمانی یک تیم از لیگ کوچک‌تر (خارج از ۵ لیگ بزرگ) در لیگ اروپا به سال ۲۰۰۹ بازمی‌گردد که شاختار دونتسک از اوکراین قهرمان شد. از آن زمان تا ۲۰۲۶، یعنی ۱۷ سال، هیچ تیمی از خارج از ۵ لیگ بزرگ موفق به قهرمانی نشده است. این یعنی استثناهای لیگ اروپا نیز، درست مانند لیگ قهرمانان، در حال مرگ تدریجی هستند.
نتیجه‌گیری؛ آیا لیگ اروپا هنوز «جامِ رؤیاها»ست؟
پاسخ به این سوال، بله اما با یک «اما»ی بزرگ است. لیگ اروپا همچنان در مقایسه با لیگ قهرمانان، تنوع بیشتری دارد. در ۲۰ سال اخیر، ۱۲ باشگاه مختلف در لیگ اروپا قهرمان شده‌اند در حالی که این عدد در لیگ قهرمانان فقط ۹ است. همچنین کشورهای قهرمان در لیگ اروپا در ۲۰ سال اخیر ۷ کشور بوده‌اند در حالی که در لیگ قهرمانان فقط ۵ کشور. با این حال، روندهای فعلی نشان می‌دهد که این تنوع به سرعت در حال کاهش است و لیگ اروپا در مسیری قرار گرفته که به نسخه‌ی کوچک‌تری از لیگ قهرمانان تبدیل شود، با این تفاوت که به جای رئال مادرید، سویا نقش پادشاه را ایفا می‌کند.
مقایسه‌ی دو تورنمنت از منظر انحصار نشان می‌دهد که اگر لیگ قهرمانان در «انحصار کشورها» (۴ کشور) و «انحصار باشگاه‌ها» (۵–۶ باشگاه) گرفتار است، لیگ اروپا نیز به سرعت در «انحصار باشگاهی» (سویا با ۴۱.۲ درصد) و «انحصار لیگ‌های بزرگ» (۹۰ درصد قهرمانی‌های ۱۷ سال اخیر متعلق به ۵ لیگ بزرگ) گرفتار می‌شود. تنها تفاوت در این است که در لیگ اروپا، هنوز گهگاه تیم‌هایی مثل ویارئال، آینتراخت یا آتالانتا موفق به قهرمانی می‌شوند که در لیگ قهرمانان چنین چیزی محال است.
پیش‌بینی می‌شود که اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، تا سال ۲۰۳۵، لیگ اروپا نیز به انحصار کامل ۴–۳ باشگاه (سویا، اتلتیکو، منچستریونایتد و احتمالاً رم) تبدیل شود و دیگر خبری از گالاتاسرای، زنیت، شاختار یا تیم‌های بلژیکی و هلندی در فینال نباشد. لیگ اروپا در حال تبدیل شدن به «جامِ حذف‌شده‌های ثروتمند» است و این یعنی مرگ تدریجی رویای باشگاه‌های متوسط برای لمس یک جام اروپایی.
جمع‌بندی نهایی: دو روی یک سکه
لیگ قهرمانان و لیگ اروپا، هر دو در حال تجربه‌ی یک انحصار تدریجی اما با سرعت‌های متفاوت هستند. لیگ قهرمانان در انحصار کامل ۴ کشور و ۶–۵ باشگاه قرار دارد و عملاً هیچ استثنایی در آن راه ندارد. لیگ اروپا اما هنوز فاصله‌ی زیادی با این نقطه دارد، اما با سرعتی نگران‌کننده به سمت آن حرکت می‌کند. تنها راه نجات این مسابقات، اصلاح ساختار توزیع درآمدها، بازنگری در سهمیه‌ها و جلوگیری از ورود تیم‌های حذف‌شده‌ی لیگ قهرمانان به مراحل پایانی لیگ اروپا است. در غیر این صورت، هر دو جام به نمایشی تکراری از قدرت پول و تاریخ تبدیل خواهند شد و دیگر جایی برای سلتیک ۱۹۶۷، استوا بخارست ۱۹۸۶ و شاختار ۲۰۰۹ باقی نخواهد ماند.
لیگ اروپا، روزگاری پناهگاه رؤیاها بود؛
امروز اما در حال تبدیل شدن به ویترینی برای باشگاه‌های ناامید از لیگ قهرمانان است.
آینده‌ی آن، یا اصلاح است یا انحصار!
راهکارهای نجات لیگ اروپا از انحصار
کارشناسان فوتبال برای نجات لیگ اروپا از انحصار، چند راهکار اساسی ارائه می‌دهند:
- اولین راهکار، بازنگری در فرمت مسابقات و جلوگیری از ورود تیم‌های حذف‌شده‌ی لیگ قهرمانان به مراحل پایانی لیگ اروپاست؛ چرا که این تیم‌ها با بودجه‌های چندین برابر، عملاً رقابت را برای تیم‌های کوچک‌تر غیرممکن می‌کنند.
- دومین راهکار، اصلاح ساختار توزیع درآمدها به نفع لیگ‌های کوچک‌تر است تا آنها نیز بتوانند بازیکنان باکیفیت‌تری جذب کنند و سطح رقابت را بالا ببرند.
- سومین راهکار، افزایش سهمیه‌های لیگ‌های کوچک‌تر در مرحله‌ی گروهی است تا تیم‌های بیشتری از این لیگ‌ها فرصت درخشش پیدا کنند.
بدون اجرای این اصلاحات، لیگ اروپا نیز مانند لیگ قهرمانان، به نمایشی تکراری از قدرت پول تبدیل خواهد شد و دیگر جایی برای رؤیاهای باشگاه‌های متوسط باقی نخواهد ماند.