آسیانیوز ایران؛ سرویس ورزشی:
دکتر پوریا زرشناس - دبیر ارشد تحریریه آسیانیوز ایران
فوتبال آسیا، پهناورترین قاره‌ی جهان، همیشه به عنوان عرصه‌ای برای تنوع فرهنگی، سبک‌های متفاوت و رقابت‌های نفس‌گیر شناخته شده است؛ اما پشت این هیجان، یک واقعیت تلخ در حال شکل‌گیری است. لیگ قهرمانان آسیا که از سال ۱۹۶۷ با نام «جام باشگاه‌های آسیا» پا به عرصه گذاشت، در طول ۴۶ دوره‌ی برگزاری خود، میزبان ۲۵ باشگاه قهرمان از ۱۰ کشور بوده است؛ آماری که اگرچه نشان از تنوع دارد، اما در سالهای اخیر به سرعت در حال رنگ باختن است. نخستین دوره‌ی این مسابقات در سال ۱۹۶۷ با قهرمانی هاپوئل تل‌آویو از اسرائیل رقم خورد و تا به امروز، ۱۰ کشور مختلف طعم قهرمانی در آسیا را چشیده‌اند؛ اما حالا توزیع این افتخارات، به شدت ناعادلانه شده است.
کره جنوبی با ۱۲ قهرمانی، عربستان با ۱۰ قهرمانی و ژاپن با ۸ قهرمانی، روی هم رفته ۳۰ قهرمانی از ۴۶ دوره (۶۵.۲ درصد) را در اختیار دارند؛ یعنی سه کشور، بیش از دو سوم تاریخ این مسابقات را تصاحب کرده‌اند. در این میان، ایران با ۴ قهرمانی (استقلال، پاس تهران، پرسپولیس) در رده‌ی چهارم قرار دارد و چین با ۳ قهرمانی، پنجم است؛ اما فاصله‌ی این کشورها با صدر جدول، روزبه‌روز بیشتر می‌شود و نشانه‌های انحصار به وضوح دیده می‌شود.
الهلال عربستان با ۴ قهرمانی، ۹ حضور در فینال و ۹ حضور در نیمه‌نهایی دوران مدرن، پادشاه بی‌چون‌وچرای فوتبال آسیا محسوب می‌شود؛ سلطه‌ای که حتی با استانداردهای اروپا نیز قابل قیاس است. از سال ۲۰۲۰ به بعد، ۴ قهرمانی از ۶ دوره توسط تیم‌های عربستانی (الهلال و الاهلی) به دست آمده و این یعنی یک انحصار تازه در دهه‌ی ۲۰۲۰ در حال شکل‌گیری است؛ انحصاری که با سرمایه‌گذاری‌های کلان و جذب ستارگان جهانی، عمیق‌تر هم می‌شود. در این گزارش، با تکیه بر آمار دقیق ۴۶ دوره، به بررسی روند انحصار در لیگ قهرمانان آسیا، نقش کشورهای مسلط، عملکرد تیم‌های ایرانی و چشم‌انداز آینده‌ی این مسابقات پرداخته‌ایم. با ما همراه باشید تا از پشت‌پرده‌ی این انحصار خاموش مطلع شوید:
لیگ قهرمانان آسیا از سال ۱۹۶۷ تا ۲۰۲۶، مجموعاً ۴۶ دوره برگزار کرده است. این مسابقات در طول تاریخ خود، میزبان ۲۵ باشگاه قهرمان از ۱۰ کشور مختلف بوده است. نخستین دوره‌ی این مسابقات در سال ۱۹۶۷ برگزار شد و هاپوئل تل‌آویو از اسرائیل به عنوان نخستین قهرمان تاریخ فوتبال آسیا معرفی شد. این تورنمنت در طول تاریخ خود فراز و نشیب‌های زیادی داشته است. مسابقات در سال ۱۹۷۲ به دلیل شرایط نامساعد سیاسی و جنگ‌ها لغو شد و تا سال ۱۹۸۵ ادامه پیدا نکرد. پس از آن با نام «جام باشگاه‌های آسیا» مجدداً آغاز شد و تا سال ۲۰۰۲ ادامه یافت. در سال ۲۰۰۲، این مسابقات با نام جدید «لیگ قهرمانان آسیا» و با فرمت بازطراحی‌شده، وارد دوران مدرن خود شد. از سال ۲۰۲۴–۲۰۲۵، این مسابقات با نام «لیگ قهرمانان نخبگان آسیا» (AFC Champions League Elite) ادامه یافته است.
پرافتخارترین کشورها
کره جنوبی با ۱۲ قهرمانی، پرافتخارترین کشور تاریخ لیگ قهرمانان آسیا محسوب می‌شود. این کشور با ۵ تیم مختلف (پوهانگ استیلرز، سئونگنام، اولسان هیوندای، سئول، سوون سامسونگ) موفق به کسب این افتخار شده است و نشان‌دهنده‌ی عمق بالای فوتبال کره در سطح باشگاهی است.
عربستان سعودی با ۱۰ قهرمانی (۴ قهرمانی الهلال، ۲ قهرمانی الاهلی، ۲ قهرمانی الاتحاد، ۲ قهرمانی دیگر) در رده‌ی دوم قرار دارد.
ژاپن با ۸ قهرمانی (۳ قهرمانی اوراوا رد دایموندز، ۲ قهرمانی کاشیما آنتلرز، ۱ قهرمانی گامبا اوزاکا، ۱ قهرمانی جوبیلو ایواتا و...) در جایگاه سوم ایستاده است.
ایران با ۴ قهرمانی (استقلال، پاس تهران، پرسپولیس) در رده‌ی چهارم و چین با ۳ قهرمانی (گوانگژو اورگرند، لیائونینگ) در رده‌ی پنجم قرار دارند.
رکوردداران باشگاهی
پرافتخارترین تیم‌ها از حیث قهرمانی
بر اساس منابع معتبر، الهلال عربستان با ۴ قهرمانی (۱۹۹۱، ۲۰۰۰، ۲۰۱۹، ۲۰۲۱) رکورددار بیشترین قهرمانی در تاریخ این مسابقات است. هرچند برخی منابع دیگر تعداد قهرمانی‌های الهلال را به دلیل ادوار مختلف تا ۷ قهرمانی ذکر کرده‌اند، اما بر اساس داده‌های به‌روز و رسمی، الهلال با ۴ قهرمانی، پرافتخارترین تیم محسوب می‌شود. پوهانگ استیلرز (کره جنوبی) با ۳ قهرمانی (۱۹۹۷، ۱۹۹۸، ۲۰۰۹) و اوراوا رد دایموندز (ژاپن) با ۳ قهرمانی (۲۰۰۷، ۲۰۱۷، ۲۰۲۳) در رده‌های بعدی قرار دارند . الاهلی عربستان با ۲ قهرمانی (۲۰۱۲، ۲۰۲۳) در جمع باشگاه‌های پرافتخار قرار دارد . العین (امارات)، اولسان هیوندای (کره جنوبی)، جئونبوک هیوندای موتورز (کره جنوبی) و گوانگژو اورگرند (چین) هر کدام ۲ قهرمانی دارند.
رکوردداران حضور در نیمه‌نهایی
الهلال عربستان با ۹ حضور در نیمه‌نهایی در دوران مدرن (از ۲۰۰۲–۲۰۰۳ به بعد)، رکورددار بیشترین حضور در جمع ۴ تیم پایانی این مسابقات است . این تیم از ۹ حضور در نیمه‌نهایی، ۵ بار به فینال راه یافته است. سپاهان ایران نیز یکی از تیم‌های پرافتخار از حیث حضور در مراحل پایانی محسوب می‌شود. این تیم در دوران مدرن لیگ قهرمانان آسیا، ۵ بار در مرحله‌ی گروهی حضور داشته و در سال ۲۰۰۷ به فینال این مسابقات راه یافته است.
رکوردداران حضور در فینال
الهلال عربستان با ۹ حضور در فینال، رکورددار بیشترین حضور در دیدار نهایی است . این تیم علاوه بر ۴ قهرمانی، ۵ نایب‌قهرمانی نیز در کارنامه دارد (۱۹۸۶، ۱۹۸۷، ۲۰۰۴، ۲۰۱۴، ۲۰۱۷) .
پس از الهلال، تیم‌های زیر بیشترین حضور در فینال را دارند :
- پوهانگ استیلرز (کره جنوبی): ۴ حضور در فینال (۳ قهرمانی، ۱ نایب‌قهرمانی)
- اوراوا رد دایموندز (ژاپن): ۴ حضور در فینال (۳ قهرمانی، ۱ نایب‌قهرمانی)
- العین (امارات): ۴ حضور در فینال (۲ قهرمانی، ۲ نایب‌قهرمانی)
- استقلال تهران (ایران): ۴ حضور در فینال (۲ قهرمانی، ۲ نایب‌قهرمانی)
- سئونگنام (کره جنوبی): ۴ حضور در فینال (۲ قهرمانی، ۲ نایب‌قهرمانی)
- الاهلی عربستان با ۴ حضور در فینال (۱ قهرمانی، ۳ نایب‌قهرمانی) نیز در این لیست قرار دارد .
رکوردداران نایب‌قهرمانی
پرسپولیس ایران با ۲ نایب‌قهرمانی در سالهای ۲۰۱۸ (باخت مقابل کاشیما آنتلرز ژاپن) و ۲۰۲۰ (باخت مقابل اولسان هیوندای کره جنوبی) در رده‌ی تیم‌هایی با بیشترین نایب‌قهرمانی قرار دارد. سپاهان اصفهان در سال ۲۰۰۷ به فینال لیگ قهرمانان آسیا رسید و با نتیجه‌ی ۳–۱ در مجموع دو بازی مقابل اوراوا رد دایموندز ژاپن، نایب‌قهرمان شد. ذوب‌آهن اصفهان نیز در سال ۲۰۱۰ به فینال این مسابقات راه یافت و با نتیجه‌ی ۲–۱ مقابل سئونگنام ایلهوا چونما از کره جنوبی، به مقام نایب‌قهرمانی بسنده کرد.
رکوردداران حضور در نیمه‌نهایی به تفکیک کشور
بر اساس داده‌های موجود، کشورهای زیر بیشترین حضور را در جمع ۴ تیم پایانی لیگ قهرمانان آسیا داشته‌اند :
- کره جنوبی: با تیم‌های پوهانگ، سئونگنام، جئونبوک، اولسان و سئول
- عربستان: با تیم‌های الهلال، الاتحاد، الاهلی و الشباب
- ژاپن: با تیم‌های گامبا اوزاکا، اوراوا، کاشیما و کاوازاکی
- ایران: با تیم‌های سپاهان، استقلال، پرسپولیس و ذوب‌آهن
حضور تیم‌های ایرانی در مراحل پایانی
تیم‌های ایرانی سابقه‌ی درخشانی در لیگ قهرمانان آسیا دارند و حضور پررنگی در مراحل پایانی این مسابقات داشته‌اند. استقلال تهران با ۴ حضور در فینال (۲ قهرمانی در سالهای ۱۹۷۰ و ۱۹۹۱، و ۲ نایب‌قهرمانی) یکی از پرافتخارترین تیم‌های ایرانی محسوب می‌شود. پرسپولیس نیز با ۲ حضور در فینال (۲۰۱۸ و ۲۰۲۰) و ۳ حضور در نیمه‌نهایی، یکی از مدعیان اصلی فوتبال ایران در سطح آسیا بوده است.
سپاهان اصفهان در سال ۲۰۰۷ با ارائه‌ی فوتبالی چشمگیر به فینال این مسابقات رسید و با وجود باخت مقابل اوراوا رد دایموندز، عملکردی قابل‌توجه از خود به جای گذاشت. ذوب‌آهن اصفهان نیز در سال ۲۰۱۰ با شکست مقابل سئونگنام کره جنوبی، نایب‌قهرمان شد. با این حال، از سال ۲۰۲۰ به بعد، حضور تیم‌های ایرانی در مراحل پایانی کاهش یافته و فاصله‌ی مالی با تیم‌های عربستانی و قطری روزبه‌روز بیشتر شده است. با وجود این، پرسپولیس در سالهای اخیر همچنان یکی از تیم‌های مطرح آسیا محسوب می‌شود و در ۵ دوره‌ی اخیر، ۳ بار به مراحل حذفی راه یافته است. سپاهان نیز در فصل ۲۰۲۴–۲۰۲۳ به مرحله‌ی یک‌هشتم نهایی رسید و مقابل الهلال قرار گرفت.
نشانه‌های انحصار در فوتبال آسیا
بررسی ۴۶ دوره‌ی لیگ قهرمانان آسیا نشان میدهد که این مسابقات نیز مانند همتای اروپایی خود، به سمت انحصار حرکت می‌کند:
انحصار در سطح کشورها
سه کشور کره جنوبی، عربستان و ژاپن روی هم ۳۰ قهرمانی از ۴۶ دوره (۶۵.۲٪) را در اختیار دارند. این در حالی است که کشورهای دیگر مانند ایران (۴ قهرمانی)، چین (۳ قهرمانی)، قطر (۲ قهرمانی) و امارات (۱ قهرمانی) سهم بسیار کمتری دارند.
انحصار در سطح باشگاه‌ها
الهلال با ۴ قهرمانی، ۵ نایب‌قهرمانی و ۹ حضور در فینال، سلطه‌ی بی‌نظیری بر این مسابقات دارد. علاوه بر این، الهلال با ۹ حضور در نیمه‌نهایی دوران مدرن، رکورددار بی‌چون‌وچرای این بخش نیز محسوب می‌شود . از سال ۲۰۲۰ به بعد، ۴ قهرمانی از ۶ دوره توسط تیم‌های عربستانی (الهلال و الاهلی) به دست آمده که نشان از ظهور یک انحصار جدید در دهه‌ی ۲۰۲۰ دارد.
تفاوت با اروپا
برخلاف لیگ قهرمانان اروپا که در آن انحصار کامل شکل گرفته و استثناها به صفر رسیده است، در آسیا هنوز تنوع بیشتری دیده می‌شود. حضور تیم‌هایی مانند وسترن سیدنی واندررز (استرالیا) در سال ۲۰۱۴ نشان میدهد که این مسابقات هنوز بستر ظهور استثناها را دارد .
آینده‌ی انحصار
با سرمایه‌گذاری کلان عربستان در فوتبال باشگاهی و جذب ستارگان بین‌المللی، پیش‌بینی می‌شود که دهه‌ی آینده، انحصار عربستان و کره جنوبی تشدید شود و سایر کشورها مانند ایران و چین، شانس کمتری برای حضور در مراحل پایانی داشته باشند.
نتیجه‌گیری: آسیا در مسیر اروپا؟
لیگ قهرمانان آسیا، با وجود ۴۶ دوره و ۲۵ تیم قهرمان، هنوز تنوع بیشتری نسبت به همتای اروپایی خود دارد. با این حال، نشانه‌های انحصار به وضوح دیده می‌شود: الهلال با ۴ قهرمانی، ۹ حضور در فینال و ۹ حضور در نیمه‌نهایی دوران مدرن، سلطه‌ای بی‌نظیر بر این مسابقات دارد. عربستان با ظهور تیم‌های الاهلی و الاتحاد، در حال ایجاد سلطه‌ای جدید در غرب آسیا است. تیم‌های ایرانی (استقلال، پرسپولیس، سپاهان، ذوب‌آهن) در گذشته حضورهای درخشانی در مراحل پایانی داشته‌اند، اما فاصله‌ی مالی با تیم‌های عربستانی و قطری روزبه‌روز بیشتر می‌شود.
لیگ قهرمانان آسیا، روزگاری عرصه‌ی تنوع و غافلگیری بود؛
امروز اما در مسیر تبدیل شدن به ویترینی برای تیم‌های پول‌ساز شرق و غرب آسیا قرار گرفته است.