آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
تنگه هرمز، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان که سالانه بخش قابل‌توجهی از نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کند، این روزها به کانون یک منازعه دیپلماتیک و حقوقی پیچیده تبدیل شده است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در گفت‌وگو با یک رسانه هندی از توافقی خبر داده که قرار است روز دوشنبه در مسقط، پایتخت عمان، با حضور وزیران کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس امضا و به سازمان دریانوردی بین‌المللی اعلام شود. این توافق، شامل ایجاد یک مسیر موقت جدید برای عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز است که با عنوان «طرح جداسازی موقت ترافیک» تعریف شده و هدف آن، ساماندهی عبور و مرور شناورها در شرایط کنونی است. پزشکیان همچنین اعلام کرده که کشورهایی که خاکشان از سوی آمریکا برای حمله به ایران استفاده شده نیز در این نشست حاضر خواهند بود؛ اشاره‌ای که نشان‌دهنده ابعاد سیاسی گسترده‌تر این توافق است.
این توافق، در حالی مطرح می‌شود که تنگه هرمز در ماه‌های اخیر به‌دلیل تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا و همچنین حملات به نفتکشها، با محدودیت‌ها و خطرات متعددی روبرو بوده است. بر اساس اطلاعات یک منبع سیاسی ارشد ایرانی، توافق ایران و عمان شامل ایجاد یک مسیر موقت جدید برای عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز است و مذاکرات درباره ایجاد مسیر دائمی پس از آن ادامه خواهد یافت. در کنار مسیر جدید، نحوه مدیریت آینده تنگه هرمز و خدمات دریایی، از جمله موضوع هزینه خدمات، همچنان در دستور مذاکرات ایران و عمان قرار دارد. طرف ایرانی تأکید کرده است که این موضوع در چارچوب مذاکرات دوجانبه تهران و مسقط دنبال خواهد شد و برگزاری این نشست به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست.
اما این توافق، با مخالفت شدید و گسترده بین‌المللی روبرو شده است. واشنگتن، ژاپن، اتحادیه اروپا، شورای همکاری خلیج فارس و کشورهایی مانند بریتانیا و فرانسه، معتقدند که تنگه هرمز باید آزاد، بدون عوارض و در چارچوب ترانزیت بین‌المللی باشد و کنترل آن نباید به صورت دوجانبه یا یک‌جانبه در اختیار ایران قرار گیرد. در بیانیه مشترک اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس آمده است: «از ایران می‌خواهیم فوراً و بی‌قیدوشرط همه حملات و هرگونه مداخله در دریانوردی را متوقف کند و تنگه هرمز را پایدار و بدون شرط، عوارض یا هزینه باز نگه دارد.» بریتانیا و فرانسه نیز در بیانیه‌ای مشترک گفته‌اند که «حق عبور ترانزیتی بدون محدودیت یا عوارض، سنگ‌بنای تجارت بین‌الملل است.» این مواضع، نشان‌دهنده اجماع گسترده کشورهای غربی و منطقه‌ای علیه هرگونه ترتیب دوجانبه برای اداره تنگه هرمز است.
آمریکا، در کنار مخالفت دیپلماتیک، از افزایش فشارهای اقتصادی و کنترل نظامی تنگه هرمز برای مهار تهران خبر داده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ماه گذشته در گفت‌وگو با فاکس‌نیوز گفته بود: «اگر عمان سر راه قرار بگیرد، بمبارانشان می‌کنیم.» این اظهارات تهدیدآمیز، نشان‌دهنده عزم واشنگتن برای جلوگیری از هرگونه ترتیبی است که کنترل تنگه را به ایران یا عمان واگذار کند. همچنین، پیت هگزث، وزیر جنگ آمریکا، در مراسم سالگرد ۱۱ سپتامبر در پنتاگون گفت: «فشار اقتصادی هر روز تنگ‌تر می‌شود. ما تنگه را کنترل می‌کنیم. این نبرد را تمام می‌کنیم.» کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، نیز گفته بود که محاصره دریایی بنادر ایران «یا حکومتشان را تغییر می‌دهد یا سیاست‌های حکومتشان را.»
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، نیز اعلام کرده که همزمان با تداوم حصر دریایی، واشنگتن «عملیات طرد اقتصادی» را اجرا می‌کند و هر هفته تحریم ثانویه تازه‌ای اعلام می‌شود. فرماندهی مرکزی آمریکا روز جمعه اعلام کرد که ۹۹ شناور تجاری را در خلیج فارس به تغییر مسیر واداشته است و همزمان، زمان حفاظت هوایی از نفتکش‌های عبوری را ادامه می‌دهد. این اقدامات، نشان‌دهنده رویکرد چندلایه آمریکا برای اعمال فشار حداکثری بر ایران و جلوگیری از هرگونه تغییر در وضعیت تنگه هرمز است که واشنگتن آن را بخشی از امنیت بین‌المللی و آزادی کشتیرانی می‌داند. در سوی دیگر، برخی کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی و قطر، رویکرد متفاوتی در قبال این توافق اتخاذ کرده‌اند. نشست مسقط به ابتکار عمان پیشنهاد شده و ایران نیز با برگزاری آن موافقت کرده است. عربستان سعودی از این پیشنهاد استقبال کرده و دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس نیز با حضور در نشست موافقت کرده‌اند. از میان کشورهای عضو شورای همکاری، امارات متحده عربی در آخرین مرحله مشارکت خود را اعلام کرده، اما وزیر امور خارجه این کشور در نشست حضور نخواهد داشت و یک وزیر مشاور در امور خارجه به نمایندگی از ابوظبی شرکت می‌کند. درباره حضور بحرین و کویت ابهام‌هایی وجود دارد، هرچند انتظار می‌رود وزیران امور خارجه این دو کشور در نشست حاضر شوند. وزیر امور خارجه عراق نیز در این نشست شرکت خواهد کرد. همزمان، قطر نیز در روزهای اخیر رایزنی‌های جداگانه‌ای با تهران داشته و مقام‌های ارشد قطری در روزهای ۳ و ۶ سپتامبر به تهران سفر کرده و مذاکرات چندساعته‌ای با مقام‌های وزارت امور خارجه ایران انجام داده‌اند. این تحولات، نشان‌دهنده یک دیپلماسی پیچیده و چندلایه در منطقه است که در آن، هر کشور بر اساس منافع خود، رویکرد متفاوتی در قبال تنگه هرمز اتخاذ می‌کند. از یک سو، ایران و عمان به‌دنبال ایجاد یک ترتیب موقت برای ساماندهی عبور و مرور در تنگه هستند و از سوی دیگر، آمریکا و متحدانش با هرگونه ترتیبی که کنترل تنگه را از چارچوب بین‌المللی خارج کند، مخالفت می‌کنند. در چنین شرایطی، سرنوشت توافق ایران و عمان و نشست مسقط، می‌تواند تأثیرات گسترده‌ای بر امنیت منطقه، تجارت بین‌المللی و روابط ایران با کشورهای عربی و غربی داشته باشد. در ادامه این گزارش، ابعاد مختلف این توافق و پیامدهای آن را بررسی خواهیم کرد.
بررسی ابعاد حقوقی و بین‌المللی توافق ایران و عمان برای تنگه هرمز
تنگه هرمز، بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها (کنوانسیون ۱۹۸۲ مونته‌گو بی)، یک «تنگه بین‌المللی» محسوب می‌شود که کشتی‌های همه کشورها حق عبور ترانزیتی بدون محدودیت و بدون عوارض از آن را دارند. این کنوانسیون، که ایران و عمان نیز به آن پیوسته‌اند، صراحتاً تأکید می‌کند که در تنگه‌های بین‌المللی، حق عبور ترانزیتی نباید معلق شود و کشورهای ساحلی نمی‌توانند از کشتی‌های عبوری عوارض دریافت کنند. بنابراین، هرگونه توافق دوجانبه میان ایران و عمان برای ایجاد مسیر مشترک و دریافت هزینه خدمات، می‌تواند با موازین حقوق بین‌الملل دریاها مغایرت داشته باشد و به چالشی جدی در سطح بین‌المللی تبدیل شود. اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس نیز در بیانیه مشترک خود، بر این اصل تأکید کرده و از ایران خواسته‌اند که تنگه هرمز را «پایدار و بدون شرط، عوارض یا هزینه» باز نگه دارد. با این حال، ایران و عمان می‌توانند استدلال کنند که «طرح جداسازی موقت ترافیک» یک اقدام موقت و فنی برای ساماندهی عبور و مرور در شرایط کنونی است و به معنای نقض حق عبور ترانزیتی نیست. بر اساس اطلاعات منتشرشده، این طرح شامل ایجاد یک مسیر موقت جدید برای عبور کشتی‌هاست و مذاکرات درباره مسیر دائمی پس از آن ادامه خواهد یافت. همچنین، طرف ایرانی تأکید کرده است که برگزاری نشست مسقط به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست و بازگشایی تنگه تابع شرایط جداگانه‌ای خواهد بود. این مواضع، نشان‌دهنده تلاش ایران برای حفظ چارچوب حقوقی بین‌المللی و در عین حال، اعمال کنترل بیشتر بر تنگه هرمز است. اما این تلاش، با مخالفت شدید آمریکا و متحدانش روبرو شده که هرگونه ترتیب دوجانبه را رد می‌کنند.
نکته قابل توجه دیگر، موضوع هزینه خدمات دریایی است که در مذاکرات ایران و عمان مطرح شده است. طرف ایرانی تأکید کرده که این موضوع در چارچوب مذاکرات دوجانبه تهران و مسقط دنبال خواهد شد. اگر ایران و عمان بخواهند از کشتی‌های عبوری هزینه خدمات دریافت کنند، این اقدام می‌تواند به عنوان نقض اصل «عبور ترانزیتی بدون عوارض» تلقی شود و به اعتراض گسترده کشورهای غربی و منطقه‌ای منجر گردد. بنابراین، نحوه مدیریت این موضوع، یکی از چالش‌های اصلی پیش روی توافق ایران و عمان محسوب می‌شود که نیازمند راه‌حلی حقوقی و دیپلماتیک است که هم منافع دو کشور ساحلی را تأمین کند و هم با موازین بین‌المللی سازگار باشد.
مواضع آمریکا و متحدانش در قبال توافق ایران و عمان
آمریکا و متحدانش، از همان ابتدا با هرگونه توافق دوجانبه میان ایران و عمان برای اداره تنگه هرمز مخالفت کرده‌اند و این مخالفت را در سطوح مختلف دیپلماتیک، اقتصادی و نظامی اعمال می‌کنند. واشنگتن معتقد است که تنگه هرمز باید در چارچوب ترانزیت بین‌المللی و بدون هیچگونه عوارض یا محدودیتی باز بماند و کنترل آن نباید به صورت دوجانبه یا یک‌جانبه در اختیار ایران قرار گیرد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ماه گذشته در گفت‌وگو با فاکس‌نیوز گفته بود: «اگر عمان سر راه قرار بگیرد، بمبارانشان می‌کنیم.» این اظهارات تهدیدآمیز، نشان‌دهنده عزم واشنگتن برای جلوگیری از هرگونه ترتیبی است که کنترل تنگه را به ایران یا عمان واگذار کند. همچنین، پیت هگزث، وزیر جنگ آمریکا، در مراسم سالگرد ۱۱ سپتامبر در پنتاگون گفت: «فشار اقتصادی هر روز تنگ‌تر می‌شود. ما تنگه را کنترل می‌کنیم. این نبرد را تمام می‌کنیم.» در کنار تهدیدات نظامی، آمریکا از ابزارهای اقتصادی نیز برای اعمال فشار بر ایران استفاده می‌کند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، اعلام کرده که همزمان با تداوم حصر دریایی، واشنگتن «عملیات طرد اقتصادی» را اجرا می‌کند و هر هفته تحریم ثانویه تازه‌ای اعلام می‌شود. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، نیز گفته بود که محاصره دریایی بنادر ایران «یا حکومتشان را تغییر می‌دهد یا سیاست‌های حکومتشان را.» فرماندهی مرکزی آمریکا روز جمعه اعلام کرد که ۹۹ شناور تجاری را در خلیج فارس به تغییر مسیر واداشته است و همزمان، زمان حفاظت هوایی از نفتکش‌های عبوری را ادامه می‌دهد. این اقدامات، نشان‌دهنده رویکرد چندلایه آمریکا برای اعمال فشار حداکثری بر ایران و جلوگیری از هرگونه تغییر در وضعیت تنگه هرمز است.
اتحادیه اروپا، ژاپن، بریتانیا و فرانسه نیز به‌طور جداگانه با توافق ایران و عمان مخالفت کرده‌اند. ژاپن که به‌شدت به واردات نفت از خلیج فارس وابسته است، هفته گذشته با مسقط رایزنی کرد و مخالفت خود را با ترتیب دوجانبه اعلام نمود. اتحادیه اروپا و شورای همکاری خلیج فارس در بیانیه مشترک خود، از ایران خواستند که «فوراً و بی‌قیدوشرط همه حملات و هرگونه مداخله در دریانوردی را متوقف کند و تنگه هرمز را پایدار و بدون شرط، عوارض یا هزینه باز نگه دارد.» بریتانیا و فرانسه نیز در بیانیه‌ای مشترک گفتند: «حق عبور ترانزیتی بدون محدودیت یا عوارض، سنگ‌بنای تجارت بین‌الملل است.» این مواضع هماهنگ، نشان‌دهنده اجماع گسترده کشورهای غربی علیه هرگونه ترتیبی است که کنترل تنگه هرمز را از چارچوب بین‌المللی خارج کند و به ایران یا عمان واگذار نماید.
بررسی ابعاد منطقه‌ای و نقش کشورهای عربی خلیج فارس در توافق مسقط
نشست مسقط، که قرار است با حضور وزیران امور خارجه ایران، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و عراق برگزار شود، یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک منطقه در ماه‌های اخیر محسوب می‌شود. این نشست به ابتکار عمان پیشنهاد شده و ایران نیز با برگزاری آن موافقت کرده است. عربستان سعودی از این پیشنهاد استقبال کرده و دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس نیز با حضور در نشست موافقت کرده‌اند. از میان کشورهای عضو شورای همکاری، امارات متحده عربی در آخرین مرحله مشارکت خود را اعلام کرده، اما وزیر امور خارجه این کشور در نشست حضور نخواهد داشت و یک وزیر مشاور در امور خارجه به نمایندگی از ابوظبی شرکت می‌کند. درباره حضور بحرین و کویت ابهام‌هایی وجود دارد، هرچند انتظار می‌رود وزیران امور خارجه این دو کشور در نشست حاضر شوند. وزیر امور خارجه عراق نیز در این نشست شرکت خواهد کرد.
این ترکیب حضور، نشان‌دهنده یک تحول مهم در دیپلماسی منطقه‌ای است که در آن، کشورهای عربی خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، به‌دنبال یافتن راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای مدیریت تنش‌ها در تنگه هرمز هستند. عمان، به‌عنوان میانجی‌گر سنتی در منطقه، نقش کلیدی در برگزاری این نشست ایفا کرده و توانسته است کشورهای مختلف را به میز مذاکره بیاورد. این ابتکار، می‌تواند به کاهش تنش‌ها در منطقه و ایجاد یک چارچوب همکاری جمعی برای مدیریت تنگه هرمز منجر شود که در آن، منافع همه کشورهای منطقه در نظر گرفته شود. با این حال، مخالفت آمریکا و کشورهای غربی با هرگونه ترتیب دوجانبه، می‌تواند به پیچیدگی بیشتر این فرایند منجر شود. همزمان با ابتکار عمان، قطر نیز در روزهای اخیر رایزنی‌های جداگانه‌ای با تهران داشته است. مقام‌های ارشد قطری در روزهای ۳ و ۶ سپتامبر به تهران سفر کرده و مذاکرات چندساعته‌ای با مقام‌های وزارت امور خارجه ایران انجام داده‌اند. این مسیر دیپلماتیک جدا از روند ایران و عمان درباره تنگه هرمز دنبال می‌شود و نشان‌دهنده تلاش قطر برای ایفای نقش میانجی‌گر در بحران‌های منطقه‌ای است. قطر، به‌دلیل روابط متعادل خود با ایران و کشورهای غربی، می‌تواند به‌عنوان یک پل ارتباطی میان طرف‌های مختلف عمل کند و به کاهش تنش‌ها کمک نماید. بنابراین، همکاری عمان و قطر در این زمینه، می‌تواند به ایجاد یک چارچوب منطقه‌ای برای مدیریت تنگه هرمز و کاهش تنش‌ها منجر شود که در آن، منافع همه کشورهای منطقه و جامعه بین‌المللی در نظر گرفته شود.
تأثیر توافق بر امنیت دریایی و تجارت بین‌المللی
تنگه هرمز، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان، نقش حیاتی در تجارت بین‌المللی نفت و گاز ایفا می‌کند. سالانه حدود ۲۰ درصد از نفت جهان و یک‌سوم گاز طبیعی مایع (LNG) از این تنگه عبور می‌کند و هرگونه اختلال در عبور و مرور در آن، می‌تواند به افزایش قیمت‌های جهانی انرژی و بی‌ثباتی بازارهای مالی منجر شود. بنابراین، توافق ایران و عمان برای ایجاد مسیر موقت کشتیرانی در تنگه هرمز، از منظر امنیت دریایی و تجارت بین‌المللی، اهمیت بالایی دارد. اگر این توافق بتواند به ساماندهی عبور و مرور شناورها کمک کند و خطرات ناشی از تنش‌های نظامی را کاهش دهد، می‌تواند به بهبود امنیت دریایی در منطقه و کاهش نگرانی‌های جامعه بین‌المللی کمک کند.
با این حال، مخالفت آمریکا و متحدانش با این توافق، می‌تواند به تشدید تنش‌ها و افزایش خطرات برای کشتیرانی بین‌المللی منجر شود. اگر واشنگتن بخواهد از هرگونه ترتیبی که کنترل تنگه را به ایران یا عمان واگذار کند، جلوگیری کند، ممکن است اقدامات نظامی و اقتصادی خود را تشدید کند و این امر، به افزایش ناامنی در تنگه هرمز و کاهش اعتماد شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی منجر شود. بسیاری از شرکت‌های بیمه و کشتیرانی، در شرایط ناامنی، ممکن است از عبور از تنگه هرمز خودداری کنند یا هزینه‌های بیمه را به‌شدت افزایش دهند که این امر، به افزایش هزینه‌های تجارت بین‌المللی و کاهش حجم مبادلات منجر می‌شود. بنابراین، حل اختلافات میان ایران، عمان و کشورهای غربی بر سر تنگه هرمز، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای حفظ امنیت دریایی و ثبات تجارت بین‌المللی است.
علاوه بر این، توافق ایران و عمان می‌تواند به‌عنوان یک الگو برای مدیریت سایر تنگه‌های بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد. در دنیای امروز، بسیاری از تنگه‌های بین‌المللی، از جمله تنگه مالاکا، تنگه باب‌المندب و تنگه جبل‌الطارق، با چالش‌های مشابهی در زمینه مدیریت عبور و مرور و حفاظت از امنیت دریایی روبرو هستند. اگر ایران و عمان بتوانند با همکاری یکدیگر، یک چارچوب موفق برای مدیریت تنگه هرمز ایجاد کنند، این امر می‌تواند به‌عنوان یک مدل برای سایر کشورهای ساحلی و جامعه بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، تحقق این هدف، نیازمند همکاری و تعامل سازنده با همه طرف‌های ذی‌نفع، از جمله آمریکا و کشورهای اروپایی، است تا اطمینان حاصل شود که ترتیبات جدید، با موازین بین‌المللی سازگار و به نفع همه کشورهاست.
سناریوهای احتمالی برای تنگه هرمز
با توجه به تحولات اخیر و توافق ایران و عمان برای ایجاد مسیر موقت کشتیرانی در تنگه هرمز، چند سناریو برای آینده قابل تصور است:
- سناریوی اول، موفقیت توافق و کاهش تنش‌ها در منطقه است. در این سناریو، نشست مسقط با حضور همه طرف‌های ذی‌نفع برگزار می‌شود و توافق ایران و عمان به‌عنوان یک چارچوب موقت برای مدیریت عبور و مرور در تنگه هرمز به تصویب می‌رسد. این توافق، با استقبال جامعه بین‌المللی روبرو می‌شود و آمریکا و متحدانش نیز با توجه به کاهش تنش‌ها، از مخالفت خود دست برمی‌دارند. در نتیجه، امنیت دریایی در تنگه هرمز بهبود می‌یابد و تجارت بین‌المللی نفت و گاز بدون اختلال ادامه می‌یابد. این سناریو، مطلوب‌ترین گزینه برای همه طرف‌هاست، اما تحقق آن نیازمند یک اراده سیاسی قوی و همکاری صمیمانه میان ایران، عمان، کشورهای عربی و غربی است.
- سناریوی دوم، ادامه مخالفت‌ها و تشدید تنش‌هاست. در این سناریو، آمریکا و متحدانش با توافق ایران و عمان مخالفت می‌کنند و از ابزارهای اقتصادی و نظامی خود برای جلوگیری از اجرای آن استفاده می‌کنند. این امر، به تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز و افزایش خطرات برای کشتیرانی بین‌المللی منجر می‌شود. در چنین شرایطی، ممکن است شاهد افزایش حضور نظامی آمریکا در منطقه، تشدید تحریم‌ها علیه ایران و حتی بروز درگیری‌های نظامی محدود باشیم که پیامدهای آن، برای امنیت منطقه و تجارت بین‌المللی ویرانگر خواهد بود. این سناریو، خطرناک‌ترین گزینه برای ثبات منطقه و جهان است و باید از آن اجتناب شود.
- سناریوی سوم، دستیابی به یک راه‌حل دیپلماتیک جامع و پایدار است. در این سناریو، ایران و عمان با همکاری کشورهای عربی و غربی، به یک توافق جامع برای مدیریت تنگه هرمز دست می‌یابند که در آن، منافع همه طرف‌ها در نظر گرفته می‌شود. این توافق، شامل ایجاد یک چارچوب دائمی برای عبور و مرور، تضمین امنیت دریایی، و حل اختلافات درباره هزینه‌های خدمات دریایی است. چنین توافقی، می‌تواند به کاهش تنش‌ها در منطقه، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و افزایش اعتماد میان ایران و جامعه بین‌المللی منجر شود. تحقق این سناریو، نیازمند دیپلماسی فعال، گفت‌وگوی مستمر و حسن نیت همه طرف‌هاست و می‌تواند به‌عنوان یک دستاورد بزرگ برای صلح و امنیت منطقه و جهان تلقی شود. در نهایت، آنچه مسلم است، این که سرنوشت تنگه هرمز، نه‌تنها برای ایران و عمان، بلکه برای کل جهان اهمیت حیاتی دارد و حل اختلافات در این زمینه، نیازمند همکاری و تعامل سازنده همه طرف‌های ذی‌نفع است.