آیا کوه کلنگ هدف حمله قرار می‌گیرد و اگر به یک تأسیسات هسته‌ای آسیب برسد، مردم نطنز، کاشان، اصفهان یا تهران چه باید بکنند؟ پاسخ مسئولانه، از جدا کردن سه موضوع شروع می‌شود: تصمیم نظامی، نوع مواد موجود در محل و میزان واقعی مواجهه مردم. هیچ‌کدام را نمی‌توان فقط از یک تهدید، عکس ماهواره‌ای یا فاصله روی نقشه نتیجه گرفت.
این گزارش توضیحی، اعلام وقوع حمله تازه یا هشدار اندازه‌گیری‌شده برای این شهرها نیست. منابع بررسی‌شده برای تعیین زمان یک حمله آینده، نوع سلاح یا نقشه آلودگی احتمالی کفایت نمی‌کنند؛ توصیه‌های عمومی نیز جای اطلاعیه متناسب با یک حادثه واقعی را نمی‌گیرند.
درباره کوه کلنگ چه می‌دانیم و چه نمی‌دانیم؟
مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، CSIS، در تحلیل ۹ سپتامبر ۲۰۲۶، کوه کلنگ را مجموعه‌ای زیرزمینی نزدیک نطنز معرفی کرده و از افزایش فعالیت ساخت‌وساز در تصاویر ماهواره‌ای نوشته است. نکته تعیین‌کننده همان گزارش این است که تصاویر بررسی‌شده، انتقال سانتریفیوژ به داخل مجموعه را نه اثبات می‌کنند و نه رد.
بنابراین، اظهارنظر درباره کاربری قطعی بخش‌های داخلی، موجودی امروز مواد یا پیامد دقیق اصابت، بدون داده بیشتر قابل اتکا نیست. در گزارش پیشین درباره اظهارات مربوط به انتقال سانتریفیوژها نیز موضوع اصلی، روایت منابع درباره این تأسیسات بود؛ برای ارزیابی خطر سلامت باید از روایت سیاسی به داده فنی، پایش و اندازه‌گیری رسید.
آسیب به غنی‌سازی، انفجار اتمی نیست
حمله متعارف به یک مرکز غنی‌سازی، استفاده از سلاح هسته‌ای و حادثه در یک راکتور، سه سناریوی متفاوت‌اند. صرف اصابت به تأسیسات هسته‌ای به معنای وقوع انفجار هسته‌ای نیست؛ در عین حال، آسیب می‌تواند خطرهای شیمیایی و پرتوی داشته باشد و نباید آن را بی‌خطر معرفی کرد.
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش ۱۹ ژوئن ۲۰۲۵، درباره حملات همان مقطع به نطنز، آلودگی پرتوی و شیمیایی محدود به داخل تأسیسات غنی‌سازی و نبود اثر پرتوی بیرون سایت را گزارش کرد. آژانس بر خطر ورود ترکیبات اورانیوم به بدن و سمیت شیمیایی ترکیبات فلوراید نیز تأکید داشت. این گزارش تاریخی، تضمین شرایط امروز یا یک حادثه آینده نیست.
خطر پرتوی فقط با عبارت «تشعشعات» توضیح داده نمی‌شود. تابش از بیرون بدن، نشستن ماده آلوده روی پوست یا لباس، و ورود ماده به بدن از راه تنفس، خوردن یا زخم، مسیرهای متفاوتی‌اند و اقدامات حفاظتی یکسانی ندارند.
آیا میتوان برای تهران، کاشان و اصفهان شعاع خطر تعیین کرد؟
برای اعلام محدوده خطر باید نوع و مقدار ماده رهاشده، شکل انتشار، زمان حادثه، جهت و سرعت باد، بارندگی و داده‌های پایش روشن باشد. فاصله شهرها به‌تنهایی نه بی‌خطری را ثابت می‌کند و نه رسیدن آلودگی را. در این گزارش، عددی برای شعاع خطر یا زمان رسیدن مواد به شهرها ارائه نمی‌شود، زیرا داده لازم در اختیار نیست.
خطر مواد شیمیایی نیز باید جدا بررسی شود. CDC درباره هیدروژن فلوراید از آسیب احتمالی به چشم، پوست و دستگاه تنفسی هشدار می‌دهد؛ تأخیر در بروز درد، مواجهه را منتفی نمی‌کند. این توضیح، خبر رهایش این ماده در ایران نیست. در صورت تماس محتمل با ماده خطرناک یا علائم شدید، کمک پزشکی فوری لازم است.
اگر وضعیت اضطراری پرتوی اعلام شد، چه کنیم؟
راهنمای CDC بر ورود به ساختمان، ماندن در فضای محافظت‌شده و پیگیری اطلاعیه‌ها تأکید دارد. این توصیه برای ساختمانی که آتش گرفته، در معرض ریزش است یا درون آن گاز خطرناک وجود دارد، دستور ماندن نیست. در خطرهای هم‌زمان، مسیر امن و دستور نیروهای امدادی اولویت دارد.
- به ساختمان امن بروید؛ بخش میانی یا زیرزمین، دور از پنجره‌ها و دیوارهای بیرونی، حفاظت بیشتری فراهم می‌کند.
- درها و پنجره‌ها را ببندید و در صورت امکان، دستگاه‌هایی را که هوای بیرون وارد می‌کنند خاموش کنید.
- اگر احتمال نشستن مواد آلوده روی لباس وجود دارد، لایه بیرونی را بدون تکاندن به‌آرامی درآورید و در کیسه بسته، دور از دیگران و حیوانات قرار دهید.
- پوست در معرض تماس را با آب ولرم و صابون به‌آرامی بشویید؛ از سایش، خراشیدن یا آب داغ پرهیز کنید و زخم‌ها را هنگام شست‌وشو بپوشانید.
- دستور رسمی پناه‌گیری یا تخلیه و ارزیابی آب و غذا را دنبال کنید؛ مسیر حرکت را از روی شایعه انتخاب نکنید.
طبق CDC، درآوردن لباس رویی می‌تواند تا ۹۰ درصد مواد آلوده سطحی را کم کند؛ این عدد به معنی حذف ۹۰ درصد دز دریافت‌شده یا درمان آسیب نیست. ماسک معمولی یا N95 نیز حفاظ همه‌جانبه در برابر تابش یا گازهای شیمیایی نیست.
آب، غذا و قرص ید؛ سه اشتباه خطرناک
- جوشاندن آب، مواد رادیواکتیو را حذف نمی‌کند. در وضعیت اضطراری، آب و غذای بسته‌بندی‌شده و دستور مقام سلامت درباره منابع آب را مبنا قرار دهید.
- یدید پتاسیم یا KI «پادزهر عمومی تشعشعات» نیست. WHO می‌گوید این دارو فقط برای محافظت تیروئید در برابر ید رادیواکتیو کاربرد دارد؛ از اورانیوم، تابش خارجی یا گاز فلوراید محافظت نمی‌کند.
- KI را صرفاً بر پایه نگرانی یا خبر توزیع مصرف نکنید. مصرف باید با دستور صریح مقام سلامت باشد؛ نمک یددار جایگزین آن نیست و مصرف زیاد نمک خود زیان‌آور است.
وجود یا توزیع قرص ید به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که رهایش رخ داده یا دستور مصرف صادر شده است. برنامه آمادگی، اعلام حادثه و دستور درمان، سه موضوع جدا هستند.
آیا درمانی وجود دارد؟
CDC توضیح می‌دهد که درمان به نوع ماده، مسیر ورود و میزان مواجهه بستگی دارد و تصمیم آن با متخصص سلامت است. برای همه حوادث و همه افراد، یک داروی خانگی یا نسخه واحد وجود ندارد؛ پاک‌کردن آلودگی سطحی نیز جای ارزیابی آسیب، سوختگی یا مشکلات تنفسی را نمی‌گیرد.
جمع‌بندی آسیانیوز ایران روشن است: درباره حمله آینده یا خطر یک شهر، قطعیت بدون داده نسازیم؛ آمادگی عمومی را با هشدار واقعی اشتباه نگیریم و در حادثه تأییدشده، اطلاعات مکان‌مند و زمان‌دار مسئولان سلامت و امداد را دنبال کنیم.