«آسیانیوز ایران»؛ سرویس علم و تکنولوژی: تلسکوپ فضایی اقلیدس مجموعه بزرگی از دادههای خود را در پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، در دسترس پژوهشگران گذاشت. این انتشار، با نام DR1-Foundation، تصویری گسترده از کهکشان‌ها فراهم می‌کند؛ اما به معنای حل شدن معمای ماده تاریک نیست.
دادههای تازه اقلیدس چه چیزی در اختیار ما می‌گذارند؟
طبق اطلاعات مرکز علمی اقلیدس در کلتک و گزارش رویترز، این مجموعه شامل تصاویر کالیبره‌شده، فهرست اجرام و طیف‌های نوری است. گستره پوشش آن حدود ۱۹۰۰ درجه مربع از آسمان است؛ عددی که نشان می‌دهد اقلیدس به جای تمرکز بر چند نقطه کوچک، بخش بزرگی از آسمان را بررسی می‌کند.
- مشاهدات بیش از ۹۰۰ میلیون کهکشان در این انتشار وجود دارد.
- حجم داده‌ها حدود ۱٫۷ پتابایت، معادل ۱٫۷ میلیون گیگابایت است.
- مجموعه حاضر حدود ۱۳ ماه رصد را در بر می‌گیرد، نه اینکه همه تصاویر همین هفته گرفته شده باشند.
گزارش رویترز توضیح می‌دهد که هدف این مأموریت، ساخت اطلس سه‌بعدی بزرگی از کیهان است. اندازه‌گیری فاصله کهکشان‌ها در کنار جای آن‌ها روی آسمان، امکان بازسازی ساختار شبکه‌مانند جهان را فراهم می‌کند.
۱۵ هزار نامزد عدسی گرانشی؛ چرا «نامزد» مهم است؟
دانشگاه بریتیش کلمبیا، از مشارکت‌کنندگان این پژوهش، از شناسایی حدود ۱۵ هزار نامزد تازه عدسی گرانشی قوی خبر داده است. گرانش یک کهکشان نزدیک‌تر می‌تواند مسیر نور کهکشان دورتر را خم کند و تصویری کشیده، کمانی یا حلقه‌مانند بسازد. دانشمندان از همین تغییر شکل برای بررسی توزیع جرم، از جمله ماده تاریک، استفاده می‌کنند.
این دانشگاه روند بررسی را چنین توضیح می‌دهد:
- یادگیری ماشین، موارد محتمل را از میان حجم عظیم داده‌ها جدا می‌کند.
- داوطلبان علمی و سپس متخصصان، تصاویر پیشنهادی را بررسی می‌کنند.
- رصدهای تکمیلی با تلسکوپ‌های دیگر برای تأیید نامزدها به کار می‌رود.
پس شمار نامزدها را نباید تعداد عدسی‌های نهایی و تأییدشده دانست. همین تفکیک ساده، تفاوت میان یک نتیجه امیدوارکننده و ادعای بیش از اندازه را روشن می‌کند.
تصاویر تازه، فقط منظره‌های زیبا نیستند
یکی از میدان‌های معرفی‌شده در مجموعه جدید، خوشه کهکشانی آبل ۳۱۲۸ است؛ مجموعه‌ای از صدها کهکشان در فاصله حدود ۸۰۰ میلیون سال نوری. توضیح رسمی مرکز علمی اقلیدس می‌گوید در مرکز این میدان، اثر عدسی گرانشی به شکل کمان‌های آبی دیده می‌شود. کنار هم قرار گرفتن اجرام در یک عکس نیز الزاماً به معنای همسایگی واقعی آن‌ها در فضا نیست؛ بعضی ساختارها فقط در امتداد دید ما روی هم می‌افتند.
برای مقایسه شیوه مشاهده اجرام با ابزارهای مختلف، گزارش تصاویر هابل و جیمز وب از سحابی سر گربه نیز نشان می‌دهد که ظاهر یک منظره کیهانی به ابزار و طول موج رصد وابسته است.
پاسخ نهایی درباره جهان تاریک چه زمانی می‌آید؟
ماده تاریک از آثار گرانشی‌اش بررسی می‌شود و انرژی تاریک به مسئله انبساط شتاب‌دار جهان مربوط است. انتشار یک مجموعه تصویر، به خودی خود توضیح قطعی ماهیت این دو نیست. طبق برنامه مرکز علمی اقلیدس، مرحله کامل‌تر DR1، شامل محصولات علمی سطح بالاتر برای مطالعه خوشه‌بندی کهکشان‌ها و عدسی‌گری ضعیف، برای میانه سال ۲۰۲۷ در نظر گرفته شده است.
نکته اصلی برای خوانندگان آسیانیوز ایران همین است: دادههای تازه، ابزار قدرتمندتری برای آزمودن نظریه‌ها فراهم کردهاند؛ نه اعلام پایان پرسش‌ها درباره بخش نادیدنی کیهان.