آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
بازار لبنیات ایران، پس از گذراندن دورهای طولانی از بیثباتی قیمتی، سرانجام شفافیت نسبی را تجربه میکند. پس از هفت ماه انتظار و سردرگمی، ستاد تنظیم بازار قیمت مصوب چهار قلم کالای اساسی لبنی را اعلام کرده است. این تصمیم در پی افزایش مجدد قیمت شیر خام به کیلویی ۲۹ هزار و ۵۰۰ تومان در هفته گذشته اتخاذ شده است. افزایش قیمت ماده اولیه، ناگزیر ستاد تنظیم بازار را وادار کرد تا پس از ماهها سکوت، نرخ محصولات نهایی را تعیین کند. از اردیبهشت ماه سال جاری، با افزایش قیمت شیر خام به ۲۳ هزار تومان، نرخ مصوبی برای محصولات لبنی اعلام نشده بود. این خلأ نظارتی باعث شد کارخانههای لبنی به صورت دلخواه و متفاوت اقدام به قیمتگذاری کنند، که نتیجه آن، اختلاف فاحش قیمتها در فروشگاههای مختلف و سردرگمی مصرفکننده بود. اکنون با اعلام این نرخها، انتظار میرود بازار لبنیات تا حدی یکنواخت و قابل پیشبینی شود. بر این اساس، قیمت هر کیلو شیر کمچرب در بستهبندی نایلونی ۳۸ هزار و ۷۰۰ تومان، شیر کمچرب بطری ۴۸ هزار و ۷۰۰ تومان، پنیر ۴۰۰ گرمی ۹۴ هزار و ۵۰۰ تومان و ماست کمچرب دو کیلویی ۱۱۸ هزار تومان تعیین شده است.
این نرخها در شرایطی اعلام میشوند که قدرت خرید خانوارها به شدت کاهش یافته و لبنیات به کالایی لوکس برای بسیاری تبدیل شده است. سوال اصلی این است که آیا این قیمتهای مصوب جدید نیز پاسخگوی هزینههای تولید و در عین حال قابل پرداخت برای مردم خواهد بود؟ از سوی دیگر، نظارت بر اجرای این مصوبات با چه شدتی انجام خواهد شد؟ آیا شاهد عرضه محصول با این قیمتها در سطح فروشگاهها خواهیم بود، یا مانند برخی موارد گذشته، کمبود و عرضه در بازار آزاد با قیمتهای بالاتر ادامه مییابد؟ در این گزارش، جزئیات این مصوبه، تأثیر آن بر بازار و چالشهای پیش رو را بررسی میکنیم.
ریشهیابی بحران؛ چرا هفت ماه نرخ مصوبی اعلام نشد؟
دلیل اصلی تأخیر هفت ماهه در اعلام نرخ مصوب، عدم توازن بین قیمت تمام شده تولید و توان پرداخت جامعه بوده است. زمانی که در اردیبهشت شیر خام به ۲۳,۰۰۰ تومان افزایش یافت، قیمت تمام شده محصولات نهایی به سطحی رسید که ستاد تنظیم بازار در تعیین نرخ فروش مصوب مردد بود. تعیین نرخ کم، باعث ضرر دهی کارخانهها و کاهش تولید میشد و تعیین نرخ بالا، به معنای حذف لبنیات از سبد خانوارهای کمدرآمد بود. در این فاصله، سیاست سکوت در پیش گرفته شد و اجازه داده شد تا بازار تا حدی خود را با قیمتهای جدید به صورت غیررسمی تنظیم کند. این امر منجر به بازار دوگانه شد: برخی واحدها با قیمتهای بالا و برخی با قیمتهای متوسط محصولات را عرضه میکردند و شفافیت کاملاً از بین رفته بود. افزایش مجدد شیر خام به ۲۹,۵۰۰ تومان در هفته گذشته، دیگر اجازه تعلل بیشتری نمیداد. ادامه وضعیت قبلی، میتوانست به اختلال کامل در زنجیره تولید و توزیع بینجامد. بنابراین، ستاد تنظیم بازار ناگزیر به اتخاذ تصمیم و اعلام نرخهای جدید شد، حتی اگر این نرخها از نظر مصرفکننده بسیار بالا به نظر برسد.
تحلیل قیمتهای مصوب؛ آیا این نرخها با قیمت شیر خام همخوانی دارد؟
برای تحلیل منطقی بودن قیمتها، باید یک محاسبه سرانگشتی از هزینه انجام داد. قیمت شیر خام ۲۹,۵۰۰ تومان در هر کیلو است. برای تولید یک کیلو شیر پاستوریزه، علاوه بر هزینه شیر خام، باید هزینه فرآوری، بستهبندی، حملونقل، سربار و سود منطقی را اضافه کرد. قیمت مصوب شیر نایلونی ۳۸,۷۰۰ تومان، فاصله معقولی با قیمت ماده اولیه دارد. شیر بطری به دلیل هزینه بستهبندی بالاتر، قیمتی حدود ۱۰,۰۰۰ تومان گرانتر دارد. پنیر که نیاز به فرآوری بیشتر و مصرف شیر بیشتری به ازای هر کیلو محصول نهایی دارد، طبیعتاً قیمت بالاتری (معادل ۲۳۶,۰۰۰ تومان به ازای هر کیلو) پیدا کرده است. ماست نیز فرآیند مشابهی دارد. سوال اینجاست که آیا یارانه پنهان یا حمایت دیگری به کارخانهها تعلق میگیرد تا بتوانند در این قیمتها تولید کنند؟ یا اینکه این قیمتها بر اساس واقعیت اقتصادی کامل محاسبه شدهاند؟ اگر یارانهای در کار نباشد، ممکن است حاشیه سود کارخانهها بسیار کم باشد که انگیزه تولید را کاهش میدهد.
تأثیر بر مصرفکننده و سبد خانوار
قیمتهای جدید، لبنیات را به کالایی با اولویت پایینتر در سبد بسیاری از خانوارها تبدیل میکند. یک بسته پنیر ۴۰۰ گرمی با قیمت حدود ۱۰۰,۰۰۰ تومان، برای خانوادهای با درآمد محدود، کالایی تجملاتی محسوب میشود. این امر میتواند به کاهش سرانه مصرف پروتئین و کلسیم در جامعه، به ویژه در بین کودکان، نوجوانان و زنان باردار منجر شود. پیامدهای این کاهش در بلندمدت به صورت مشکلات استخوانی و سلامت عمومی خود را نشان خواهد داد. خانوارها یا باید سهم بودجه بیشتری را به لبنیات اختصاص دهند (که غالباً ممکن نیست) یا مصرف خود را به شدت کاهش داده و جایگزینهای ارزانتر و معمولاً با ارزش غذایی پایینتر را انتخاب کنند. این یک بحران امنیت غذایی در سطح خرد است.
چالش نظارت؛ چگونه میتوان این مصوبات را اجرایی کرد؟
تاریخچه قیمتگذاری دستوری در ایران نشان داده که اعلام قیمت، تنها نیمی از راه است و نظارت مؤثر نیمه دشوارتر ماجراست. چالشهای نظارتی متعددی وجود دارد:
۱. عدم عرضه با قیمت مصوب
ممکن است کارخانهها یا فروشگاهها به بهانه عدم توجیه اقتصادی، محصول را با قیمت مصوب عرضه نکنند و آن را به بازار آزاد یا زیرپیشخوان هدایت کنند.
۲.تخفیف در کیفیت
ممکن است برای کاهش هزینه، در کیفیت شیر خام ورودی یا فرآیند تولید تقلب شود.
۳. توزیع نامتوازن
محصول ممکن است فقط در فروشگاههای خاص و محدودی با قیمت مصوب پیدا شود و دسترسی عمومی به آن دشوار باشد.
نظارت مؤثر نیازمند بازرسیهای مستمر و سرزده، سیستمهای گزارشدهی شفاف و جریمههای سنگین و قطعی برای متخلفان است. آیا سازمانهای نظارتی توان و اراده لازم برای این کار را دارند؟
آینده بازار لبنیات؛ ثبات موقت یا ادامه بیثباتی؟
این قیمتهای مصوب، تنها یک آرامش موقت ایجاد میکنند. تا زمانی که قیمت شیر خام وابسته به نهادهای تصمیمگیر دولتی است و با نوسانات بازار جهانی و هزینههای داخلی (علف دام، دارو، تجهیزات) به طور واقعی تنظیم نمیشود، هر لحظه احتمال شوک قیمتی جدید وجود دارد. اگر قیمت شیر خام مجدداً افزایش یابد، دور جدیدی از سکوت یا افزایش قیمت محصولات نهایی آغاز خواهد شد. راه حل بلندمدت، اصلاح نظام یارانهای و هدفمند کردن آن به سمت مصرفکننده نیازمند، و همچنین حمایت از دامداران برای افزایش بهرهوری و کاهش هزینه تولید شیر خام است. بدون این اصلاحات ساختاری، بازار لبنیات در یک چرخه معیوب گرفتار خواهد ماند: افزایش قیمت شیر خام -> تعلل در اعلام نرخ مصوب -> بازار آشفته -> اعلام نرخ مصوب بالا -> کاهش مصرف -> فشار بر دامداران و کارخانهها -> درخواست برای افزایش مجدد قیمت شیر خام. خروج از این چرخه نیازمند عزمی فراتر از قیمتگذاری دستوری مقطعی است.