ماجرای پرتاب ماهواره های ایرانی با ماهواره‌بر سایوز از روسیه

ایران فردا یکشنبه، هفتم دی‌ماه، گام بلند دیگری در عرصه فناوری فضایی برخواهد داشت. در مأموریتی مهم و پیشرفته، سه ماهواره بومی ایرانی راهی مدار زمین خواهند شد تا توانمندی‌های کشور در حوزه فضا را به نمایش بگذارند. این پرتاب که با استفاده از ماهواره‌بر معروف «سایوز» از پایگاه فضایی «وستوچنی» در روسیه انجام می‌شود، یکی از رویدادهای شاخص فضایی ایران در سال جاریست. ماهواره‌های «پایا»، «ظفر ۲» و نمونه دوم «کوثر» در مدار نزدیک زمین و در ارتفاع حدود ۵۰۰ کیلومتری قرار خواهند گرفت. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، مسئولیت اصلی این مأموریت را بر عهده دارد. این پرتاب در چارچوب «برنامه توسعه کاربردهای فضایی» این وزارتخانه انجام می‌شود و هدف اصلی آن، تقویت خدمات سنجش از دور و توسعه کاربردهای داده‌محور در کشور است. برای پوشش زنده این رویداد تاریخی، مراسمی با حضور وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در محل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار خواهد شد. در این مراسم، نخبگان دانشگاهی، دانش‌آموزان و نمایندگان مراکز علمی و تخصصی نیز حضور خواهند داشت.

هر یک از این ماهواره‌ها، مأموریت و قابلیت‌های خاص خود را دارند. ماهواره «پایا» که با نام «طلوع ۳» نیز شناخته می‌شود، یک ماهواره سنجش از دور با دقت تصویربرداری بالا است. این ماهواره برای مدیریت منابع آب، کشاورزی، پایش محیط زیست و نقشه‌برداری طراحی شده است. ماهواره «ظفر ۲» نسخه تکامل یافته ماهواره ظفر است که توسط دانشگاه علم و صنعت ایران ساخته شده و مأموریت‌های ارتقایافته‌ای در حوزه سنجش از دور دارد. ماهواره «کوثر» نیز بر جمع‌آوری داده‌های عملیاتی، پایش کشاورزی و پشتیبانی از اینترنت اشیا متمرکز است. پرتاب همزمان این سه ماهواره، نشان‌دهنده بلوغ فناوری فضایی ایران و حرکت به سمت ایجاد منظومه‌های ماهواره‌ای بومی است. این دستاورد می‌تواند خدمات ارزشمندی در حوزه‌های مدیریت منابع طبیعی، پایش مخاطرات و توسعه فناوری‌های نوین ارائه دهد. این مأموریت فضایی، نه تنها یک موفقیت علمی و فنی، که نمادی از اراده کشور برای توسعه فناوری‌های پیشرفته و کاربردهای آن در بهبود کیفیت زندگی مردم است. فردا، چشم‌های بسیاری در ایران و جهان به پایگاه فضایی وستوچنی دوخته خواهد شد.

پرتاب همزمان سه ماهواره با مأموریت‌های مکمل، نشان از گذر از مرحله پرتاب‌های آزمایشی و نمادین به مرحله عملیاتی‌سازی و ارائه خدمت دارد. این امر در راستای سند چشم‌انداز فضایی کشور و ایجاد منظومه ماهواره‌های بومی است. اهداف کلان این مأموریت را می‌توان در چند بخش خلاصه کرد:

تبدیل داده‌های خام ماهواره‌ای به اطلاعات قابل استفاده در بخش‌های مختلف اقتصادی و مدیریتی.

کاهش وابستگی به داده‌های ماهواره‌ای خارجی در حوزه‌های حساسی مانند کشاورزی، منابع آب و پایش محیط زیست.

ایجاد بازار برای خدمات مبتنی بر داده‌های ماهواره‌ای و توسعه زیست‌بوم فناوری فضایی.

مشارکت دانشگاه‌ها و صنایع داخلی در طراحی و ساخت، به تربیت نسل جدیدی از متخصصان فضایی کمک می‌کند.

نمایش توانمندی‌های فنی و علمی ایران در عرصه صلح‌آمیز فضایی.

ماهواره «پایا» با وزن حدود ۱۵۰ کیلوگرم، در رده ماهواره‌های سنجش از دور با وضوح متوسط قرار می‌گیرد. قابلیت تصویربرداری با دقت ۵ متر در حالت تک‌طیفی و ۱۰ متر در حالت رنگی، آن را برای رصد تغییرات در مقیاس منطقه‌ای مناسب می‌سازد. زیرسامانه‌های کلیدی آن احتمالاً شامل: دوربین سنجش از دور، سامانه تعیین و کنترل وضعیت، سامانه ارتباطی و سامانه قدرت است. مشارکت صنایع الکترونیک ایران نشان از بومی‌سازی پیشرفته‌ترین بخش‌های ماهواره دارد.

مدیریت منابع آب (پایش ذخایر سدها، وضعیت سفره‌های آب زیرزمینی)، کشاورزی دقیق (پایش سلامت محصولات، برآورد سطح زیر کشت)، پایش محیط زیست (رصد آلودگی، تخریب جنگل‌ها)، نقشه‌برداری و برنامه‌ریزی شهری، و مدیریت بحران (پایش سیل، زلزله، خشکسالی).

«ظفر ۲» نسخه تکامل‌یافته ماهواره «ظفر» است که توسط دانشگاه علم و صنعت ایران توسعه یافته است. این موضوع نشان‌دهنده توسعه پایدار فناوری در دانشگاه‌ها و تبدیل ایده به محصول عملیاتی است. وزن این ماهواره بین ۱۰۰ تا ۱۳۵ کیلوگرم است که آن را در کلاس ماهواره‌های کوچک تا متوسط قرار می‌دهد. ارتقای زیرسامانه‌ها و محموله‌ها نسبت به نسل قبل، احتمالاً به معنای بهبود دقت تصویربرداری، طول عمر عملیاتی و قابلیت اطمینان است. مأموریت اصلی آن سنجش از دور و جمع‌آوری داده‌های کاربردی برای پایش منابع طبیعی و مدیریت سرزمین است. موفقیت این ماهواره، الگویی برای توسعه مأموریت‌محور در دانشگاه‌ها و تقویت پیوند صنعت و دانشگاه در حوزه فناوری‌های بالا خواهد بود.

نسخه دوم ماهواره «کوثر» ادامه‌دهنده مسیر نسل‌های پیشین این خانواده است. تمرکز اصلی آن بر جمع‌آوری داده‌های عملیاتی، پایش اراضی کشاورزی و پشتیبانی از اینترنت اشیا (IoT) است. این ماهواره احتمالاً از پردازش لبه (Edge Computing) برای تحلیل بخشی از داده‌ها در خود ماهواره و ارسال اطلاعات پردازش‌شده استفاده می‌کند. این امر باعث کاهش حجم داده‌های ارسالی و افزایش سرعت ارائه خدمات می‌شود. کاربرد اینترنت اشیای فضایی (Satellite IoT) یکی از جذاب‌ترین موارد است. این فناوری می‌تواند برای پایش تجهیزات در مناطق دورافتاده (مانند خطوط لوله، دکل‌های برق، کشتی‌ها)، مدیریت ناوگان حمل و نقل و پایش محیط زیست در نقاط فاقد پوشش ارتباطی زمینی استفاده شود.

استفاده از پرتابگر سایوز روسیه نشان می‌دهد ایران برای پرتاب ماهواره‌های با وزن نسبتاً بالا (صدها کیلوگرم) هنوز به همکاری بین‌المللی نیاز دارد. توسعه پرتابگرهای سنگین بومی مانند «سریر» و «ذوالجناح» برای دستیابی به استقلال کامل در دسترسی به فضا ضروری است.

۱. تامین مالی پایدار برای ادامه برنامه‌های فضایی.

۲. حفظ و توسعه نیروی انسانی متخصص در شرایط تحریم.

۳. افزایش طول عمر عملیاتی ماهواره‌ها

۴. توسعه بازار داخلی برای خدمات فضایی تا هزینه‌ها توجیه اقتصادی داشته باشد.

این پرتاب نشان می‌دهد ایران می‌تواند در چارچوب مقررات بین‌المللی (مانند رژیم کنترل فناوری موشکی - MTCR) با سایر کشورها همکاری کند. این امر می‌تواند دروازه‌ای برای همکاری‌های علمی و فنی گسترده‌تر باشد.

پرتاب موفق این سه ماهواره، می‌تواند مقدمه‌ای برای پرتاب ماهواره‌های عملیاتی با وضوح بالاتر، توسعه منظومه‌های ماهواره‌ای ارتباطی (مانند ناهید) و نهایتاً اعزام انسان به فضا باشد. آینده فناوری فضایی ایران در گرو تداوم سرمایه‌گذاری، توسعه زیست‌بوم نوآوری و تقویت همکاری‌های علمی داخلی و بین‌المللی است.