آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
دولت بالاخره جزئیات و زمانبندی دقیق اجرای طرح بزرگ کالابرگ الکترونیکی را اعلام کرد. طرحی که قرار است بخشی از فشار تورم بر دوش اقشار کمدرآمد را کاهش دهد. بر اساس اطلاعیه رسمی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، توزیع و فعالسازی این کالابرگ از فردا، چهارشنبه ۱۷ دی ماه ۱۴۰۴ آغاز میشود. اما نه برای همه، بلکه به صورت مرحلهای. اولین گروهی که به این طرح دسترسی پیدا میکنند، خانوارهای تحت پوشش نهادهای حمایتی در دهکهای اول تا سوم درآمدی هستند. این افراد از فردا میتوانند به فروشگاههای تحت پوشش مراجعه کنند. سایر خانوارها بر اساس دهک درآمدی، در روزهای بعدی به این طرح ملحق خواهند شد. دهکهای یک تا سه (غیرحمایتی) از ۱۹ دی، دهکهای چهار تا هفت از ۲۲ دی و مابقی از ۲۸ دی میتوانند خرید خود را آغاز کنند.
یکی از نکات مثبت این طرح، قابلیت انتقال مانده اعتبار هر ماه به ماههای بعد است. یعنی اگر خانوادهای نتوانست تمام اعتبار ماهانه را استفاده کند، این مبلغ از بین نمیرود. اعتبار این کالابرگ به صورت چهار ماهه و یکجا به حساب بانکی سرپرست خانوار واریز شده است. سقف این اعتبار برای هر نفر، ۴ میلیون تومان اعلام شده است. اما این اعتبار فقط برای خرید ۱۱ قلم کالای اساسی مشخص شده قابل استفاده است. اقلامی مانند مرغ، تخممرغ، گوشت قرمز، روغن، برنج، شیر و پنیر در این سبد قرار دارند. این طرح با مشارکت تقریباً تمام دستگاههای اقتصادی مهم کشور از بانک مرکزی تا وزارتخانههای صنعت و کشاورزی اجرا میشود. نشان از اهمیت این طرح در سیاستهای حمایتی دولت دارد.
هدفگذاری تدریجی و مدیریت انتظارات
تعیین زمانبندی دقیق و شروع مرحلهای طرح، نشاندهنده رویکرد مدیریت انتظارات و آزمودن زیرساختها است. آغاز طرح با دهکهای حمایتی (که معمولاً دادههای آنها دقیقتر و دسترسیشان کنترلشدهتر است) به مسئولان این فرصت را میدهد که پیش از گسترش دامنه طرح، مشکلات اجرایی، فنی (مانند پوزهای فروشگاهی، شبکه بانکی) و توزیعی را شناسایی و رفع کنند. این کار از ایجاد آشفتگی گسترده در روزهای اول که میلیونها نفر به صورت همزمان به فروشگاهها هجوم میآورند، جلوگیری میکند. این رویکرد هوشمندانه میتواند احتمال شکست اجرایی طرح را کاهش دهد.
مکانیزم تأمین مالی و اثرات تورمی
واریز یکجای اعتبار چهار ماهه (۱۶ میلیون تومان برای یک خانوار چهار نفره) به حساب بانکی سرپرستان، تزریق نقدینگی قابل توجهی به حسابهای بخشی از جامعه است. اگرچه این اعتبار فقط برای کالاهای خاصی قابل خرج است، اما این پرسش مطرح میشود که آیا این نقدینگی میتواند به صورت غیرمستقیم بر تقاضا در سایر بازارها یا حتی ایجاد رانت برای خرید و فروش این اعتبارات اثر بگذارد؟ موفقیت طرح در کنترل تورم، وابسته به مدیریت دقیق زنجیره تأمین همین ۱۱ قلم کالا و نظارت شدید بر فروشگاههای مجاز است تا اطمینان حاصل شود که این تقاضای جدید، به افزایش قیمت همان کالاها منجر نمیشود.
سبد کالایی و تأثیر بر الگوی مصرف
انتخاب ۱۱ قلم کالا (عمدتاً پروتئینی و اساسی) نشان میدهد هدف اولیه، بهبود امنیت غذایی و ارتقای کیفیت سبد مصرفی خانوارهای کمدرآمد است. این کار میتواند به صورت نظری، مصرف این کالاها را در این خانوارها افزایش دهد. با این حال، موفقیت در این هدف، علاوه بر تأمین کافی کالاها، به آموزش و فرهنگسازی برای استفاده بهینه از این اعتبار نیز بستگی دارد. همچنین، این پرسش وجود دارد که آیا این سبد، تنوع و گستره کافی برای پاسخگویی به نیازهای تغذیهای مختلف (مانند شرایط پزشکی) را دارد یا خیر. امکان اضافه شدن اقلام در آینده نباید دور از ذهن باشد.
چالشهای اجرایی و زیرساختی
اجرای بدون مشکل این طرح در مقیاس ملی، با چالشهای بزرگی روبرو است. یکپارچهسازی اطلاعات بانکی، حمایتی و شناسایی خانوارها، برقراری ارتباط امن و پایدار شبکه فروشگاههای مجاز در سراسر کشور، آموزش فروشندگان، ایجاد سیستم نظارتی مؤثر بر تخلفات (مانند اضافهفروشی، تقلب یا خرید اعتبارات)، و مدیریت توزیع کالاها به گونهای که با این تقاضای جدید هماهنگ شود، از جمله این چالشها هستند. شروع مرحلهای فرصتی برای رفع این موانع است، اما موفقیت نهایی طرح در گرو عملکرد قوی همه دستگاههای درگیر است.
ادغام سیاست حمایتی و یارانه نقدی
این طرح را میتوان تلاشی برای هدفمندسازی یارانهها از مسیر دیگری غیر از حذف یارانه نقدی دانست. دولت به جای افزایش عددی یارانه نقدی که ممکن است اثر تورمی مستقیم و گستردهتری داشته باشد، سعی کرده کمک را به صورت کالایی و برای اقلام خاصی متمرکز کند. این مدل، در صورت موفقیت، میتواند الگویی برای آینده شود. با این حال، یک ریسک، ایجاد یک سیستم موازی و پرهزینه توزیع است. همچنین، این سوال باقی است که آیا این طرح به صورت دائمی جایگزین بخشی از یارانه نقدی خواهد شد یا صرفاً یک برنامه حمایتی موقت است. پاسخ به این سوال، انگیزه خانوارها برای مشارکت در طرح را تحت تاثیر قرار میدهد.