آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در یکی از مهمترین تصمیمات بینالمللی سالهای اخیر، ایالات متحده آمریکا گامی تاریخی برداشته است. گامی که بدون شک ساختار سلامت جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد. وزارت بهداشت و وزارت خارجه آمریکا به صورت مشترک با انتشار بیانیهای، خبری را به اطلاع جهانیان رساندند که بسیاری از ناظران سیاسی و کارشناسان حوزه سلامت در انتظار آن بودند. بر اساس این بیانیه رسمی، ایالات متحده آمریکا به طور رسمی از سازمان جهانی بهداشت خارج شده است. این سازمان که زیرمجموعه سازمان ملل متحد است، سالهاست به عنوان نهاد هماهنگکننده امور بهداشتی در سطح جهان فعالیت میکند. خروج آمریکا، کشوری که برای دههها یکی از بزرگترین حامیان مالی و سیاسی این سازمان به شمار میآمد، ضربهای سنگین به پیکره همکاریهای جهانی در حوزه سلامت وارد میآورد.
یک مقام ارشد وزارت بهداشت آمریکا، با توجیه این تصمیم، به انتقاد شدید از عملکرد سازمان جهانی بهداشت پرداخت. این انتقاد، دلایل اصلی واشنگتن برای خروج را آشکار میسازد. به گفته این مقام رسمی، سازمان جهانی بهداشت «از مأموریت اصلی خود منحرف شده است». این ادعا، مهمترین محور انتقاد آمریکا از این نهاد بینالمللی است. این مقام آمریکایی همچنین اعلام کرد که این سازمان «در موارد متعددی برخلاف منافع آمریکا در حفاظت از سلامت عمومی شهروندان آمریکایی عمل کرده است.» این عبارت، جنبه دیگری از نارضایتی واشنگتن را نشان میدهد. حال با خروج رسمی آمریکا، پرسشهای بزرگی مطرح میشود: آینده سازمان جهانی بهداشت چه خواهد شد؟ نقش رهبری جهانی در مبارزه با همهگیریها چگونه تعریف میشود؟ و تأثیر این تصمیم بر سلامت مردم جهان چیست؟ این گزارش به تحلیل عمیق این رویداد تاریخی میپردازد.
دلایل رسمی اعلام شده برای خروج
دلایل رسمی ارائه شده توسط مقام آمریکایی را میتوان در دو محور اصلی «انحراف از مأموریت» و «عملکرد خلاف منافع ملی آمریکا» خلاصه کرد. ادعای انحراف از مأموریت اصلی، به احتمال زیاد اشاره به تمرکز این سازمان بر مسائل سیاسی و اجتماعی گستردهتر، فراتر از موضوعات فنی و اضطراری بهداشتی دارد. مقامات آمریکایی پیش از این نیز، گرایش سازمان به سمت مسائلی مانند تغییرات آب و هوایی یا تعیین کنندههای اجتماعی سلامت را که در چارچوب وسیعتری از توسعه قرار میگیرد، مورد انتقاد قرار داده بودند. از نگاه واشنگتن، این نهاد باید صرفاً به مقابله فوری با بیماریهای عفونی و همهگیریها بپردازد. محور دوم، یعنی اقدام خلاف منافع آمریکا، احتمالاً به عملکرد سازمان در بحران همهگیری کرونا بازمیگردد. آمریکا بارها سازمان را به اغماض در قبال شفافنبودن چین، تعلل در اعلام وضعیت اضطراری بینالمللی و ارائه توصیههای نادرست به کشورها متهم کرده است.
تأثیر خروج آمریکا بر ساختار مالی سازمان جهانی بهداشت
آمریکا برای دههها بزرگترین کمککننده مالی به سازمان جهانی بهداشت بوده است. سهم این کشور در بودجه ارزیابیشده (سهمیه اجباری کشورها) حدود ۲۲ درصد و در بودجه داوطلبانه (که برای پروژههای خاص اختصاص مییابد) حتی بیشتر است. خروج آمریکا به معنای قطع جریان این کمکهای کلیدی است. این امر میتواند برنامههای بلندمدت مبارزه با بیماریهایی مانند مالاریا، سل و ایدز، برنامه واکسیناسیون جهانی کودکان و همچنین ظرفیت سازمان برای پاسخ به فوریتهای بهداشتی را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. سازمان جهانی بهداشت برای جبران این کسری عظیم بودجه، یا باید فشار بیشتری به دیگر کشورهای ثروتمند وارد کند که در شرایط اقتصادی کنونی دشوار است، یا مجبور به کاهش چشمگیر دامنه فعالیتها و پروژههای خود شود. این ضعف مالی، نهاد مذکور را در مقابل کمکهای هدفمند کشورهای دیگر آسیبپذیرتر میکند.
پیامدهای امنیت سلامت جهانی و هماهنگی بینالمللی
سازمان جهانی بهداشت نقش محوری در هماهنگی پاسخ جهانی به تهدیدات سلامت دارد. این نهاد، مرکز تبادل اطلاعات، صدور هشدارهای اولیه، تدوین پروتکلهای درمانی و توزیع عادلانه منابع در زمان بحران است. خروج آمریکا، به عنوان قدرتمندترین کشور دنیا از نظر علمی، لجستیکی و مالی، میتواند این هماهنگی را تضعیف کند. خطر ایجاد یک سیستم دو قطبی در سلامت جهانی وجود دارد؛ جایی که آمریکا و متحدانش ممکن است کانالها و ابتکارات موازی را برای پاسخ به همهگیریها ایجاد کنند، در حالی که سایر کشورها به سازمان جهانی بهداشت وابستهاند. این تقسیمبندی میتواند منجر به ناهماهنگی در اقدامات، تداخل در تلاشها و در نهایت کاهش کارایی مبارزه جهانی با بیماریها شود. همچنین، نبود آمریکا ممکن است نفوذ دیگر بازیگران بینالمللی را در سازمان افزایش دهد.
انگیزههای پنهان و زمینه سیاسی این تصمیم
تصمیم خروج از یک نهاد چندجانبه مانند سازمان جهانی بهداشت، فراتر از دلایل فنی بهداشتی، ریشه در جهتگیری کلان سیاسی دارد. این اقدام را میتوان در چارچوب سیاست «اول آمریکا» و گرایش به یکجانبهگرایی تفسیر کرد. در این نگاه، نهادهای بینالمللی که در آنها آمریکا نمیتواند کنترل کامل داشته باشد، به عنوان مانعی برای حاکمیت ملی و پیشبرد منافع مستقیم این کشور دیده میشوند. انتقاد از سازمان جهانی بهداشت نیز بخشی از یک روایت گستردهتر مبنی بر ناکارآمدی سازمان ملل و نهادهای وابسته به آن است. از سوی دیگر، این تصمیم میتواند تلاشی برای مقصر جلوه دادن یک نهاد خارجی در قبال مشکلات داخلی مدیریت همهگیری در خود آمریکا باشد. تمرکز بر نقاط ضعف سازمان جهانی بهداشت، میتواند توجه را از کاستیهای داخلی منحرف سازد.
آینده پیش رو: سناریوهای محتمل و واکنش جامعه جهانی
پس از این خروج تاریخی، چند سناریوی محتمل برای آینده قابل تصور است. سناریوی اول، تضعیف مداوم سازمان جهانی بهداشت و کاهش نقش آن به یک نهاد مشورتی ضعیف است. سناریوی دوم، اصلاحات عمیق در درون سازمان برای جلب رضایت منتقدان (از جمله احتمالی بازگشت آمریکا در آینده تحت شرایط جدید) است. سناریوی سوم، شکلگیری ائتلافهای جدید بهداشتی خارج از چارچوب سازمان ملل تحت رهبری آمریکا یا سایر قدرتها است. واکنش دیگر کشورهای جهان نیز کلیدی خواهد بود. متحدان سنتی آمریکا در اروپا ممکن است تحت فشار قرار گیرند تا جای خالی کمکهای مالی را پر کنند یا در عین حفظ تعهد به سازمان، روابط بهداشتی دوجانبه با آمریکا را نیز ادامه دهند. قدرتهای در حال ظهور مانند چین، ممکن است این فرصت را غنیمت شمرده و نقش مالی و سیاسی خود در سازمان را افزایش دهند. نتیجه نهایی به تصمیمهای آینده واشنگتن و پاسخ جمعی جامعه بینالملل بستگی دارد.