آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
در هر شهر تاریخی، بازاری وجود دارد که نه تنها قلب تپنده اقتصاد آن، بلکه گنجینهای از فرهنگ، معماری و زندگی روزمره مردم است. در شمال ایران، شهر رشت چنین بازاری دارد که قرنهاست میزبان خریداران، فروشندگان و گردشگران بوده است. بازار بزرگ رشت، که به نام «بازار رشت» شناخته میشود، یکی از قدیمیترین و زندهترین بازارهای سنتی ایران است. این بازار تنها یک مرکز خرید نیست، بلکه یک شهر کوچک تاریخی زیر یک سقف است که در آن گذشته و حال در هم میآمیزند. ویژگی منحصربهفرد این بازار، وجود ۱۴ کاروانسرای تاریخی در آن است. این کاروانسراها که در دورههای قاجاریه و اوایل پهلوی ساخته شدهاند، هر کدام داستانها و معماری خاص خود را دارند و از جذابیتهای اصلی گردشگری این مجموعه به شمار میآیند. این کاروانسراها به وسیله راهروها و راستههای مختلف به یکدیگر متصل شدهاند و یک شبکه پیچیده و جذاب را تشکیل میدهند. گشتوگذار در این سرای تاریخی و تجاری میتواند ساعتها وقت بازدیدکننده را به خود اختصاص دهد و او را در دل تاریخ و زندگی معاصر غرق کند.
در این بازار، شما میتوانید طیف وسیعی از محصولات را پیدا کنید. از محصولات تازه و متنوع کشاورزی شمال کشور که رایحهشان فضا را پر کرده، تا تمام مایحتاج روزانه زندگی. اینجا مکانی است که نیازهای محلی و گردشگری را به طور همزمان پاسخ میدهد. برای گردشگران، بازار رشت بهشت خرید سوغاتیهای محلی است. از انواع تنقلات محلی، صنایع دستی، ادویههای معطر و لباسهای سنتی گرفته تا خاطرهانگیزترین خشکبار و ترشیجات منطقه، همه و همه در دکانهای رنگارنگ این بازار در انتظار مشتری هستند. این بازار تنها یک مکان خرید نیست؛ یک فضای اجتماعی زنده است. صدای چانهزنی خریداران، دعوت فروشندگان، بوی غذاهای محلی از رستورانهای کوچک و هیاهوی زندگی که در هر گوشه آن جریان دارد، تجربهای فراموشنشدنی میآفریند. حفظ این بازار به عنوان یک میراث فرهنگی و اقتصادی، اهمیت بسیار دارد. در ادامه، نگاهی دقیقتر به تاریخچه، معماری کاروانسراها و تجربه خرید و گشتوگذار در این بازار تاریخی خواهیم داشت.
تاریخچه و جایگاه بازار رشت در اقتصاد منطقه
بازار رشت به دلیل موقعیت جغرافیایی شهر به عنوان دریچه شمالی ایران به اروپا و روسیه، همواره از مراکز مهم تجاری کشور بوده است. رونق تجارت ابریشم، برنج و دیگر کالاهای کشاورزی در دوره قاجار، به رشد و توسعه این بازار انجامید. ساخت کاروانسراها در همین دوره و ادامه آن در اوایل پهلوی، نشان از رونق اقتصادی و نیاز به مکانهای امن برای انبار کالا و اسکان تجار دارد. این بازار نه تنها نیازهای شهر رشت، بلکه بخش بزرگی از استان گیلان و حتی مناطق همجوار را تأمین میکند. امروزه نیز با وجود مراکز خرید مدرن، این بازار به عنوان قلب اقتصادی رشت و یک نهاد اجتماعی-فرهنگی پویا به حیات خود ادامه میدهد.
تحلیل معماری کاروانسراها و سازمان فضایی بازار
۱۴ کاروانسرای این بازار، هر کدام نمونهای از معماری تجاری دوران گذار از قاجار به پهلوی هستند. معمولاً این کاروانسراها دارای یک حیاط مرکزی (صحن) هستند که حجرهها در اطراف آن قرار گرفتهاند. مصالح به کار رفته آجر، چوب و کاهگل است و تزئینات ساده آجری یا گچبریهای مختصر از ویژگیهای آنان است. اتصال کاروانسراها توسط راستهها، یک شبکه ارگانیک و پیچیده ایجاد کرده که گویی طراحی از پیش تعیینشدهای نداشته و به تدریج و بر اساس نیاز رشد یافته است. این سازمان فضایی، هم امنیت را تأمین میکرد (قابلیت بسته شدن دروازهها) و هم گردش هوا و نور را امکانپذیر میساخت. سقفهای گنبدی یا ضربی برخی فضاها نیز از ویژگیهای جالب توجه است.
تنوع کالاها و تجربه خرید در بازار
بازار رشت به شدت زنده و کاربردی است و این یکی از نقاط قوت آن در مقایسه با برخی بازارهای موزهای شده است. بخشهای مختلف بازار تخصصی شدهاند: راسته بازار مسگرها، بازار بزازها (پارچهفروشی)، بازار علافی (خوراک دام)، و بخش اصلی فروش محصولات کشاورزی و خوراکی. این تخصصی شدن، خرید را برای مشتری آسان میکند. حضور محصولات کشاورزی تازه و منطقهای مانند انواع سبزی، ماهی سفید، زیتون، فلفل و بادمجان، حسوحس منحصربهفردی به بازار داده است. برای گردشگر، خرید سوغاتیهایی مثل مربای آلوچه، لاکو (رشته خشکار)، نان کلوچهای، ماهی دودی و صنایع دستی چوبی و حصیری یک ضرورت است.
بازار به عنوان یک فضای اجتماعی و فرهنگی
بازار رشت فراتر از یک مرکز مبادله کالاست. اینجا یک فضای عمومی زنده است که عملکردهای اجتماعی متعددی دارد. مردم برای خرید میآیند، اما همچنین دیدار میکنند، اخبار محلی را مبادله میکنند، در چایخانههای کوچک بازار استراحت میکنند و حتی بسیاری از تصمیمات محلی و اجتماعی در حین گفتوگو در حجرهها شکل میگیرد. این بازار، حافظه جمعی شهر است و بسیاری از خانوادههای رشتی نسلهاست که در آن فعالیت دارند. صدای خاص گیلکی فروشندگان، شیوه خاص چانهزنی و برخورد صمیمانه، بخشی از فرهنگ ناملموس این مکان است که آن را از یک مرکز خرید معمولی متمایز میکند.
چالشهای حفاظت و فرصتهای گردشگری
با وجود حیات اقتصادی، این بازار با چالشهای جدی حفاظتی روبروست. فرسودگی سازههای تاریخی، نفوذ رطوبت بالا (به دلیل آبوهوای مرطوب گیلان)، تغییرات غیراصولی در نما و فضای داخلی حجرهها، و ترافیک و مشکلات پارکینگ در اطراف بازار از جمله این مشکلات است. از طرف دیگر، این بازار یک فرصت استثنائی گردشگری است که نیازمند مدیریت یکپارچه است. راهکارها میتواند شامل: مستندسازی و مرمت اصولی کاروانسراها، ساماندهی خدمات گردشگری (مانند راهنمایان محلی، نقشههای تفسیری)، بهبود دسترسی و پارکینگ، و برندسازی و معرفی بهتر بازار در سطح ملی و بینالمللی باشد. حفظ تعادل بین کاربری اقتصادی زنده و حفاظت از میراث تاریخی، کلید ماندگاری این گنجینه شمال ایران است.