وضعیت خاکستری اینترنت ایران؛ فیلترینگ انتخابی یا اختلال هدفمند؟

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

اینترنت در ایران این روزها نه کاملاً روشن است و نه کاملاً تاریک. کاربران آن را «وضعیت خاکستری» می‌نامند؛ وضعیتی مبهم، ناپایدار و غیرقابل پیش‌بینی که زندگی دیجیتال میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار داده است. طی روزهای گذشته، اتصال به اینترنت بین‌الملل در کشور با نوسانات گسترده‌ای همراه بوده است. گاه سرعت به شدت افت می‌کند، گاه دسترسی به برخی سرویس‌های خارجی به کلی قطع می‌شود و گاه همه چیز به ظاهر عادی به نظر می‌رسد، اما نه کاملاً. این ناپایداری، سؤالات زیادی را در اذهان عمومی ایجاد کرده است. آیا این یک اختلال فنی ساده است؟ یا بخشی از یک آزمایش جدید برای اعمال «فیلترینگ انتخابی»؟ آیا داریم شاهد اجرای تدریجی مدل «دسترسی طبقاتی» به اینترنت هستیم؟ بر اساس گزارش‌های میدانی، حتی برخی نهادها و کاربران خاص که پیش از این از دسترسی نسبتاً پایدار برخوردار بودند، نیز با قطعی موقت مواجه شده‌اند. این موضوع، نظریه «فیلترینگ ساده» یا «لیست سفید/سیاه» را زیر سؤال برده است.

مهندسان شبکه اما توضیح می‌دهند که قطع و وصل گسترده اینترنت، مانند فشار دادن یک کلید نیست. این فرآیندی پیچیده، مرحله‌ای و پرهزینه است که نیاز به تغییرات زیرساختی دارد. پس این همه نوسان از کجا می‌آید؟ به نظر می‌رسد ما شاهد نوعی «مدیریت آزمایشی ترافیک» یا «تنظیم پارامترهای جدید فیلترینگ» در مقیاس بزرگ هستیم. گویی یک سیستم در حال کالیبره شدن است و کاربران ناخواسته، موش آزمایشگاهی این فرآیند هستند. این وضعیت خاکستری، تنها یک مشکل فنی نیست؛ یک مسئله اجتماعی، اقتصادی و حتی امنیتی است. کسب‌وکارهای آنلاین متضرر می‌شوند، ارتباطات بین‌المللی مختل می‌گردد و اعتماد عمومی به ثبات فضای دیجیتال بیشتر از پیش خدشه‌دار می‌شود. اکنون پرسش این است: آیا این وضعیت به زودی به ثبات می‌رسد یا باید خود را برای دوره‌ای طولانی‌تر از این ناپایداری آماده کنیم؟ پاسخ احتمالاً در تلفیقی از فناوری، سیاست و تصمیم‌گیری‌های امنیتی نهفته است.

تحلیل فنی مفهوم «وضعیت خاکستری» و تفاوت آن با مدل‌های کلاسیک فیلترینگ

در مدل کلاسیک «لیست سیاه» (Blacklist)، همه سرویس‌ها آزادند مگر آن‌هایی که صریحاً مسدود شده‌اند. در مدل «لیست سفید» (Whitelist)، همه سرویس‌ها مسدودند مگر آن‌هایی که صریحاً مجاز اعلام شده‌اند. وضعیت کنونی، نه این است و نه آن. «وضعیت خاکستری» به شرایطی اطلاق می‌شود که:

1. ناپایداری سیستماتیک

   قطع و وصل‌ها تصادفی به نظر می‌رسند و الگوی ثابتی ندارند.

2. تأثیرپذیری گسترده

   حتی کاربران مجاز (مثلاً در لیست سفید فرضی) نیز گاه دچار اختلال می‌شوند.

3. فیلترینگ لایه‌ای

   ممکن است فیلتر نه در سطح IP، که در لایه‌های عمیق‌تر مانند عمیق‌بسته‌های پروتکل (Deep Packet Inspection) یا حتی لایه برنامه (Application Layer) اعمال شود که نتایج آن غیرقابل پیش‌بینی‌تر است.

این وضعیت می‌تواند ناشی از «آزمایش سیستم‌های فیلترینگ هوشمند» یا «تغییرات گسترده در زیرساخت مسیریابی» باشد که هنوز به ثبات نرسیده است.

بررسی گمانه‌زنی «فیلترینگ انتخابی» و ابعاد اجتماعی آن

گمانه «فیلترینگ انتخابی» (Selective Filtering) حاکی از آن است که دسترسی به اینترنت بر اساس معیارهایی مانند شغل، موقعیت اجتماعی، سیاسی یا جغرافیایی کاربران تفاوت می‌کند. این ایده با مشاهدات کاربران مبنی بر دسترسی متفاوت همسایه‌ها یا مناطق مختلف همخوانی دارد.

از منظر فنی، این امر از طریق مکانیسم‌هایی مانند:

• تخصیص پویای IP به گروه‌های مختلف کاربری
• تفکیک ترافیک بر اساس نوع سیم‌کارت یا خط ثابت
• اعمال سیاست‌های متفاوت در شبکه‌های محلی (ISPها)

ممکن است. ابعاد اجتماعی این پدیده بسیار نگران‌کننده است. این کار می‌تواند به ایجاد یک «شکاف دیجیتالی برنامه‌ریزی شده» بین اقشار مختلف جامعه منجر شود، جایی که دسترسی به اطلاعات به یک امتیاز طبقاتی تبدیل می‌گردد. این امر نه تنها نابرابری را تشدید می‌کند، بلکه حس بی‌عدالتی و بی‌اعتمادی به حکمرانی فضای مجازی را نیز افزایش می‌دهد.

چالش‌های اجرای قطعی گسترده و تدریجی‌ بودن فرآیند

قطع کامل اینترنت بین‌الملل (به سبک آبان ۹۸) یک اقدام رادیکال و پرهزینه است که نیاز به تصمیم سیاسی سطح بسیار بالا دارد. اما آنچه اکنون می‌بینیم، احتمالاً یک «قطع نرم» یا «Throttling (کندسازی) هدفمند» است. مهندسان شبکه تأکید می‌کنند که اجرای چنین سناریوهایی پیچیده است زیرا:

1. وابستگی سیستم‌های داخلی

   بسیاری از سرویس‌های بانکی، دولتی و تجاری داخلی نیز به سرورهای خارجی متکی هستند و قطع کامل، آن‌ها را نیز فلج می‌کند.

2. مسیریابی پیچیده

   ترافیک اینترنت از مسیرهای مختلفی (کابل‌های دریایی، ماهواره، همسایه‌ها) عبور می‌کند و کنترل یکپارچه آن دشوار است.

3. تشخیص ترافیک

   تفکیک ترافیک «مجاز» از «غیرمجاز» در سطح کلان نیازمند سیستم‌های پیشرفته و پرهزینه‌ای است که خود می‌توانند منبع اختلال باشند.

به نظر می‌رسد مسئولان در حال یافتن نقطه تعادلی هستند که هم کنترل را حفظ کنند و هم هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی بیش از حد تحمیل نشود. همین جستجو است که وضعیت ناپایدار کنونی را ایجاد کرده است.

تأثیر ناپایداری اینترنت بر اقتصاد، آموزش و زندگی روزمره

• اقتصاد دیجیتال

  کسب‌وکارهای آنلاین، صرافی‌های دیجیتال، استارت‌آپ‌ها و فریلنسرهایی که با دنیا کار می‌کنند، با عدم قطعیت شدیدی مواجه شده‌اند. این امر به کاهش سرمایه‌گذاری، از دست رفتن مشتریان خارجی و رکود بخشی از اقتصاد منجر می‌شود.

• آموزش و پژوهش

  دسترسی دانشجویان و محققان به منابع به‌روز بین‌المللی مختل شده است. کلاس‌های آنلاین بین‌المللی با مشکل مواجه می‌شوند و همکاری‌های علمی آسیب می‌بیند.

• زندگی روزمره

  کاربران عادی برای ارتباط با خانواده و دوستان در خارج، دسترسی به خدمات بین‌المللی (مانند اپ استورها، سرویس‌های ابری) و حتی استفاده از برخی اپلیکیشن‌های داخلی که به سرور خارجی متکی هستند، با دشواری روبرو هستند.

این ناپایداری، «هزینه مبادله» را برای کل جامعه به شدت افزایش داده و ایران را در انزوای دیجیتالی بیشتر قرار می‌دهد.

سناریوهای محتمل برای آینده نزدیک فضای مجازی ایران

1. سناریوی اول (تثبیت وضعیت خاکستری)

   وضعیت کنونی به عنوان «نرمال جدید» پذیرفته می‌شود. ناپایداری‌های دوره‌ای ادامه می‌یابد، اما قطع کامل رخ نمی‌دهد. فیلترینگ انتخابی به شکل نامحسوس و پیشرونده اجرا می‌شود.

2. سناریوی دوم (عود به وضعیت نسبتاً پایدار)

   پس از پایان آزمایش‌ها یا تکمیل تغییرات زیرساختی، اینترنت به ثبات نسبی گذشته — با فیلترینگ معمول اما قابل پیش‌بینی — بازمی‌گردد.

3. سناریوی سوم (تشدید کنترل و قطعی‌های گسترده‌تر)

   در صورت افزایش تنش‌های اجتماعی یا امنیتی، ممکن است شاهد کندسازی شدیدتر، قطعی‌های منطقه‌ای طولانی‌تر یا حتی اجرای مدل شبه لیست سفید برای عموم مردم باشیم.

4. سناریوی چهارم (رقابت فنی و دورزدن فیلترینگ)

   کاربران و شرکت‌های فناوری به طور فزاینده‌ای به سمت ابزارها و پروتکل‌های دورزننده پیشرفته‌تر می‌روند و یک بازی «گربه و موش» پیچیده‌تر شکل می‌گیرد که هزینه‌های امنیتی و اقتصادی را برای طرفین افزایش می‌دهد.

در نهایت، آینده فضای مجازی ایران به میزانی که حکمرانان بین «کنترل امنیتی» و «نیازهای اقتصادی و اجتماعی» جامعه تعادل برقرار می‌کنند، بستگی دارد. وضعیت خاکستری کنونی، نشان‌دهنده دشواری این تعادل است. کاربران، قربانیان آزمایشی هستند که نتیجه آن سرنوشت دیجیتال یک نسل را رقم خواهد زد.