آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
بیست و دو روز از آغاز یکی از طولانیترین و گستردهترین اختلالات اینترنت در تاریخ ایران میگذرد. در این مدت، زندگی دیجیتال میلیونها ایرانی به حالت تعلیق درآمده است. گزارش جدید «نتبلاکس»، شرکت نظارت بر اتصال جهانی اینترنت، تصویری تاریک و نگرانکننده از وضعیت کنونی دسترسی به شبکه جهانی در ایران ارائه میدهد. بر اساس دادههای این نهاد، اتصال ایران به اینترنت جهان همچنان در «حالت بهشدت فیلترشده و محدود» قرار دارد. در حالی که شب جمعه، زمان معمول اوج استفاده و ارتباط برای بسیاری از شهروندان است، زیرساخت ارتباطی کشور در سکوت دیجیتالی بیسابقهای فرو رفته است. این سکوت، نه تنها کسبوکارها و روابط شخصی، بلکه نفس جامعه اطلاعاتی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. بر اساس گزارش نتبلاکس، مدل کنونی دسترسی، مبتنی بر «لیست سفید» است. در این مدل، تنها تعداد بسیار محدودی از سرویسها و پلتفرمهای داخلی و خاص قابل دسترسی هستند و اکثریت قریب به اتفاق وبسایتها و خدمات بینالمللی مسدودند.
حتی برای دسترسی به همین لیست محدود نیز کاربران با مشکل «قطع و وصل شدنهای مقطعی» و بیثباتی شدید مواجه هستند. این نوسان، انجام کوچکترین امور آنلاین را به کاری طاقتفرسا و غیرمطمئن تبدیل کرده است. نتیجه این سیاستهای شدید، «به حداقل رساندن تماس ایرانیان با جهان بیرون» در سطحی بیسابقه توصیف شده است. این انزوا دیجیتالی، پیامدهای عمیق اقتصادی، آموزشی، علمی و اجتماعی در پی خواهد داشت که آثار آن ممکن است تا سالها باقی بماند. گزارش نتبلاکس به عنوان یک نهاد معتبر بینالمللی، دادههای خود را از طریق تحلیل مستقیم ترافیک شبکه و گزارشهای میدانی جمعآوری میکند. تأیید این نهاد از تداوم اختلال گسترده، نشان میدهد مشکل صرفاً فنی یا موقت نیست. این گزارش به تحلیل ابعاد فنی و اجتماعی این «خاموشی طولانی»، هزینههای اقتصادی آن و چشمانداز احتمالی بازگشت اینترنت پایدار به ایران میپردازد.
تحلیل فنی گزارش نتبلاکس؛ از «لیست سفید» تا «قطع و وصل مقطعی»
اصطلاح «لیست سفید» در مهندسی شبکه به مدلی اشاره دارد که در آن، تمام دسترسیها به طور پیشفرض مسدود است و تنها به آدرسها یا سرویسهای مشخصشده در یک فهرست (لیست سفید) اجازه عبور داده میشود. این نقطه مقابل «لیست سیاه» (مسدود کردن موارد خاص) است. اجرای لیست سفید در مقیاس یک کشور، نیاز به فیلترینگ عمیق بستههای اطلاعاتی (Deep Packet Inspection) و زیرساخت عظیمی دارد و نشان از یک محدودیت بسیار سختگیرانه دارد. عبارت «قطع و وصل شدنهای مقطعی» نیز از نظر فنی معنادار است. این وضعیت میتواند ناشی از چند عامل باشد: اول، بار اضافه بر روی سرورهای پروکسی یا دروازههای محدود (که تنها مسیرهای مجاز هستند) که باعث اختلال در سرویس میشود. دوم، آزمایشها و تغییرات پویا در قوانین فیلترینگ توسط نهاد ناظر. سوم، تلاش کاربران برای دور زدن محدودیتها که باعث ایجاد ترافیک غیرعادی و ناپایداری میشود. تأیید نتبلاکس مبنی بر پایین بودن شدید سطح اتصال، نشان میدهد پهنای باند بینالملل به شدت کاهش یافته و ترافیک خروجی کشور به حداقل ممکن رسیده است. این امر نه تنها دسترسی به محتوا، بلکه کیفیت سرویسهای داخلی وابسته به سرورهای خارجی (مانند برخی اپلیکیشنهای بانکی یا تجاری) را نیز مختل میکند.
پیامدهای اقتصادی؛ هزینه گزاف یک خاموشی ۲۲ روزه (و ادامهدار)
هر روز اختلال در اینترنت پرسرعت، میلیونها دلار به اقتصاد ایران خسارت وارد میکند. کسبوکارهای آنلاین و استارتآپها عملاً تعطیل یا نیمه تعطیل هستند. بازارهای مالی، صرافیها و معاملات برخط با اختلال مواجهاند. صادرکنندگان نمیتوانند با مشتریان خارجی ارتباط برقرار کنند و قراردادها را منعقد نمایند. بخش خدمات مبتنی بر فضای ابری (Cloud Services) فلج شده است. بسیاری از شرکتها برای نرمافزارهای حسابداری، ارتباطی و مدیریتی خود به سرویسهای بینالمللی وابستهاند. اختلال، عملاً چرخه کار آنها را متوقف کرده است. فریلنسرها (آزادکاران) که منبع درآمد ارزی برای کشور هستند، نمیتوانند پروژه دریافت یا تحویل دهند. در بلندمدت، این رویداد اعتماد بینالمللی به اقتصاد دیجیتال ایران را به شدت تخریب میکند. سرمایهگذاران خارجی و حتی داخلی، حاضر به سرمایهگذاری در زیستبومی نیستند که هر لحظه در خطر قطع کامل ارتباط با جهان قرار دارد. این امر میتواند روند توسعه فناوری اطلاعات را برای سالها به عقب بیندازد.
تأثیرات اجتماعی و روانی؛ انزوای دیجیتالی نسلی
این خاموشی طولانی، شکاف دیجیتالی بین ایران و جهان را به شکافی غیرقابل عبور تبدیل کرده است. دانشجویان از منابع علمی، محققان از همکاران بینالمللی و هنرمندان از مخاطبان جهانی خود جدا شدهاند. این انزوای اجباری، پیشرفت علمی و فرهنگی را با مانع بزرگی روبرو کرده است. از نظر روانی، این وضعیت باعث ایجاد احساس گیرافتادگی، ناامیدی و قطع ارتباط با جریان اصلی جهان در میان شهروندان، به ویژه نسل جوان شده است. شبکههای اجتماعی و پیامرسانها، تنها ابزار سرگرمی نبودهاند، بلکه فضایی برای تبادل نظر، شکلگیری هویت جمعی و احساس ارتباط با دیگران بودهاند. همچنین، اطلاعرسانی و انتشار اخبار به شدت محدود شده است. در حالی که دسترسی به رسانههای خارجی مسدود است، رسانههای داخلی نیز با محدودیت در گردآوری خبر (به دلیل قطع اینترنت گزارشگران) مواجهند. این امر میتواند به ایجاد خلا اطلاعاتی و گسترش شایعات دامن بزند.
استراتژی حکمرانی فضای مجازی؛ از مدیریت بحران به سوی مدل دائم؟
تداوم ۲۲ روزه این محدودیتهای شدید، این سؤال را مطرح میکند که آیا با یک اقدام موقت برای مدیریت یک بحران خاص روبرو هستیم، یا شاهد شکلگیری یک مدل جدید و دائمتر برای حکمرانی فضای مجازی در ایران هستیم؟ مدلی مبتنی بر لیست سفید و حداقلسازی ارتباط برونمرزی. اگر این یک استراتژی جدید باشد، مستلزم سرمایهگذاری بسیار سنگین در زیرساخت فیلترینگ هوشمند ملی، توسعه اجباری و سریع پلتفرمهای داخلی جایگزین برای تمامی نیازها (از شبکه اجتماعی تا سرویسهای ابری) و پذیرش هزینههای گزاف اقتصادی و اجتماعی ناشی از انزوا خواهد بود. با این حال، تجربه سایر کشورها نشان داده که چنین مدلهایی به ندرت موفق بودهاند. فناوری دورزدن فیلتر همیشه یک قدم جلوتر است و میل شهروندان به ارتباط با جهان، نیرویی قدرتمند است. علاوه بر این، نیازهای اقتصادی در دنیای امروز، پیوند ناگسستنی با شبکه جهانی دارد.
چشمانداز آینده؛ بازگشت تدریجی یا تثبیت وضعیت موجود؟
-
سناریوی اول
بازگشت تدریجی با مدل فیلترینگ سختتر: محتملترین سناریو، بازگشت تدریجی اینترنت با حفظ فیلترینگ گستردهتر نسبت به قبل از این ۲۲ روز است. ممکن است دسترسی به برخی پلتفرمها هرگز بازنگردد و نظارت بر ترافیک افزایش یابد. این بازگشت میتواند به صورت پلکانی و با اولویتبندی سرویسها (مثلاً اول خدمات بانکی، سپس برخی شبکههای داخلی) انجام شود.
-
سناریوی دوم
تداوم مدل لیست سفید برای مدت طولانی: ممکن است مدل کنونی، حداقل برای چند ماه دیگر، با اندکی تعدیل (افزایش تعداد سرویسهای داخلی در لیست سفید) ادامه یابد. این امر به معنای تعمیق اینترنت ملی به معنای واقعی کلمه، اما با هزینههای ذکر شده خواهد بود.
-
سناریوی سوم
بازگشت نسبتاً سریع: در صورتی که علت اصلی این محدودیتها، یک نگرانی امنیتی مقطعی ارزیابی شود، ممکن است با فروکش کردن آن نگرانی، اینترنت با سرعت بیشتری به حالت قبل بازگردد، هرچند که احتمالاً برخی فیلترهای جدید ماندگار خواهند شد.
نتیجهگیری
گزارش نتبلاکس تصویری رسمی و بینالمللی از یک واقعیت تلخ ارائه داده است: ایران در یکی از طولانیترین دورههای قطع ارتباط دیجیتال با جهان به سر میبرد. خروج از این وضعیت، نیازمند تصمیمی شفاف و مسئولانه است که میان امنیت، حاکمیت ملی و نیازهای گریزناپذیر اقتصادی، علمی و اجتماعی جامعه در دنیای به هم پیوسته امروز، تعادلی عاقلانه برقرار کند. ادامه وضعیت فعلی، تنها هزینههای مادی و اعتباری کشور را افزایش خواهد داد.