آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
فضای دیپلماتیک پیرامون پرونده هستهای ایران بار دیگر در آستانه تحولی جدید قرار گرفته است. در هفتهای که گذشت، نشانههای متعددی از حرکت به سطر از سرگیری گفتوگوها بین ایران و قدرتهای بزرگ، به ویژه ایالات متحده، به چشم میخورد. اخیراً سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان در یک اطلاعیه مهم اعلام کرد که احتمالاً در چند روز آینده مذاکراتی بین ایران و آمریکا در خاک ترکیه برگزار خواهد شد. این اعلام، پس از ماهها سکون و تنش در روابط دو کشور، به عنوان یک سیگنال مثبت دیپلماتیک تفسیر شده است. حالا یک منبع آگاه در دولت نیز خبر داده است که رئیسجمهور، مسعود پزشکیان، رسماً دستور آغاز این مذاکرات را صادر کرده است. این دستور نشان میدهد که بالاترین سطح اجرایی کشور، اراده سیاسی برای حرکت در مسیر دیپلماسی و کاهش تنش را دارد.
بر اساس گزارشها، موضوع اصلی این گفتوگوها، مسائل مربوط به برنامه هستهای ایران خواهد بود. این همان موضوع محوری اختلاف بین ایران و غرب در طول دو دهه گذشته بوده است که اکنون در شرایط جدید منطقهای و بینالمللی قرار است مجدداً مورد بحث قرار گیرد. خبرگزاری تسنیم نیز با تأیید این خبرها، از احتمال دیدار علی باقریکنی، معاون سیاسی وزیر امور خارجه، و رابرت مَلی، نماینده ویژه آمریکا در امور ایران، در روزهای آینده خبر داده است. این دو دیپلمات مجرب و کلیدی، سابقه طولانی در مدیریت این پرونده دارند. انتخاب ترکیه به عنوان میزبان این گفتوگوها نیز معنادار است. ترکیه به عنوان یک بازیگر منطقه ای با روابط نسبتاً متعادل با دو طرف، همواره نقش میزبانی یا میانجیگری در مذاکرات ایران و غرب را ایفا کرده و ظرفیت لازم برای میزبانی چنین دوری را دارد.
این تحرک دیپلماتیک در شرایطی رخ میدهد که منطقه خاورمیانه شاهد تنشهای گسترده و خطر تشدید درگیری است. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که حل و فصل مسالمتآمیز اختلافات هستهای میتواند به کاهش تنشهای کلان در منطقه کمک شایانی کند. با این حال، هنوز جزئیات دقیقی از سطح مذاکرات، دستور کار دقیق و انتظارات طرفین منتشر نشده است. موفقیت این دور از گفتوگوها به عوامل پیچیدهای از جمله توافق بر سر چارچوب اولیه و یافتن نقاط مشترک میان مواضع به ظاهر متباین وابسته خواهد بود.
تحلیل اهمیت دستور رئیسجمهور و نقش آن در دیپلماسی
صدور دستور مستقیم رئیسجمهور برای آغاز مذاکرات، یک پیام سیاسی قوی داخلی و بینالمللی است. در سطح داخلی، این اقدام نشان میدهد که بالاترین مقام اجرایی کشور شخصاً مسئولیت هدایت این پرونده حساس را بر عهده گرفته و قصد دارد بر روند دیپلماتیک نظارت مستقیم داشته باشد. این میتواند به هماهنگی بیشتر دستگاههای مختلف درگیر در موضوع کمک کند. در سطح بینالمللی، این دستور به جامعه جهانی و به ویژه طرف مقابل (آمریکا) اعلام میکند که ایران با اراده و اختیار سیاسی کامل وارد گفتوگو میشود و تصمیمات احتمالی آتی از پشتوانه اجرایی قوی برخوردار خواهد بود. این امر اعتبار و وزن دیپلماتیک تیم مذاکرهکننده ایران را افزایش میدهد. نقش رئیسجمهور به عنوان فرمانده کل قوا و رئیس شورای عالی امنیت ملی نیز بر اهمیت این دستور میافزاید. این نشان میدهد که موضوع مذاکرات، تنها یک مسئله فنی یا خارجهای صرف نیست، بلکه به عنوان یک موضوع راهبردی امنیت ملی در نظر گرفته شده و با هماهنگی نهادهای ذیربط پیش خواهد رفت.
ارزیابی انتخاب ترکیه به عنوان میزبان و نقش آن
انتخاب ترکیه به عنوان محل برگزاری مذاکرات، انتخاب حسابشدهای است. ترکیه از دیرباز روابط پیچیده اما عملیاتی همزمان با ایران و آمریکا داشته است. این کشور میتواند فضای نسبتاً بیطرف و امنی را برای گفتوگو فراهم کند. تجربه قبلی میزبانی دورهای گذشته مذاکرات در استانبول نیز بر تواناییهای لجستیکی و امنیتی آن صحه میگذارد. از منظر ایران، ترکیه یک همسایه مهم و کشوری است که لزوماً در همه زمینهها با مواضع غرب همسو نیست. این موضوع میتواند باعث احساس امنیت روانی بیشتری برای دیپلماتهای ایرانی شود. همچنین، نزدیکی جغرافیایی و سهولت تردد، از نظر عملیاتی مزیت محسوب میشود. برای آمریکا نیز، ترکیه یک متحد ناتو است و اگرچه روابط دو کشور در سالهای اخیر با فراز و نشیبهایی همراه بوده، اما هنوز کانالهای ارتباطی استوار است. انتخاب ترکیه میتواند حاصل یک توافق میانی باشد که برای هر دو طرف قابل قبول است. نقش میانجیگرانه احتمالی ترکیه نیز در صورت نیاز میتواند مثمر ثمر باشد.
بررسی اهداف و چالشهای محتمل دو طرف
برای ایران، هدف اصلی احتمالاً لغو یا کاهش قابل توجه تحریمها در ازای پذیرش محدودیتهایی موقت و تأییدپذیر در برنامه هستهای است. دستیابی به یک توافق پایدار که منافع ملی را تأمین کند و همزمان موجب شکستن انزوای اقتصادی شود، میتواند اولویت تهران باشد. چالش بزرگ، تضمین اجرای تعهدات طرف مقابل و دریافت تضمینهای معتبر است. برای آمریکا و متحدان اروپایی، هدف احتمالاً تضمین غیرقابل بازگشت بودن مسیر غیرنظامی برنامه هستهای ایران، با نظارت دقیق بینالمللی است. واشنگتن میخواهد از یک سو از تشدید بحران جلوگیری کند و از سوی دیگر، نگرانیهای متحدان منطقهای خود (به ویژه اسرائیل و برخی کشورهای عربی) را مدیریت نماید. چالش اصلی برای آنها، قانع کردن کنگره و متحدان به کفایت یک توافق احتمالی جدید است. نقطه کور اصلی، احتمالاً مسائل فراتر از هستهای است. ایران احتمالاً خواهان مذاکره صرفاً در چارچوب هستهای است، در حالی که آمریکا تمایل دارد مسائل منطقهای و موشکی را نیز به گونهای به گفتوگو گره بزند. حل این تعریف اولیه از دستور کار، خود نیازمند مذاکره پیش از مذاکره است.
تأثیر شرایط منطقهای و بینالمللی بر روند مذاکرات
مذاکرات در شرایطی صورت میگیرد که خاورمیانه در یکی از حساسترین دورههای خود پس از جنگ اکتبر ۲۰۲۳ قرار دارد. خطر گسترش جنگ و درگیر شدن بازیگران بیشتر، انگیزه مضاعفی به تمام طرفها برای کاهش یک نقطه تنش مهم (یعنی پرونده هستهای) میدهد. این میتواند فضایی برای مصالحه ایجاد کند. از سوی دیگر، همین تنشهای منطقهای میتواند باعث شود مواضع طرفها سختتر شود. برخی جناحها در دو طرف ممکن است استدلال کنند که در شرایط جنگ نیابتی، نشان دادن انعطاف در میز مذاکره به معنای ضعف است. این دوگانگی، مسیر گفتوگو را پیچیده میکند. در سطح بینالمللی، جنگ اوکراین و رقابت چین و آمریکا نیز زمینه را تغییر داده است. آمریکا ممکن است نخواهد درگیر جبهه جدیدی شود و ایران نیز ممکن است فرصت را برای بهبود روابط اقتصادی با شرق و غرب مناسب ببیند. این محاسبات کلان میتواند بر پویایی مذاکرات تأثیر بگذارد.
چشمانداز و سناریوهای محتمل پیش رو
-
سناریوی خوشبینانه
طرفین با اتکا به تجربه گذشته و تحت فشار شرایط منطقهای، به سرعت بر سر بازگشت به چارچوب برجام اولیه (یا نسخه تعدیلشده آن) به توافق میرسند. این توافق به کاهش فوری تنشها و آغاز روند لغو تحریمها منجر میشود. این سناریو نیازمند حسن نیت بالا و رفع موانع حقوقی (به ویژه در کنگره آمریکا) است.
-
سناریوی محتاطانه
مذاکرات به درازا میکشد و در چند دور پیچیده، طرفین به تدریج و گام به گام به سوی توافق حرکت میکنند. در این مسیر، ممکن است توافقهای موقت و کوتاهمدتی برای ایجاد اعتماد حاصل شود. این مسیر محتملتر اما پر از دستانداز خواهد بود.
-
سناریوی بدبینانه
مذاکرات یا به نتیجه نمیرسد یا پس از چند جلسه متوقف میشود. اختلافات بر سر پیششرطها (مانند بازگشت آمریکا به برجام یا توقف غنیسازی توسط ایران) غیرقابل حل میماند. شکست مذاکرات میتواند به تشدید تنشها، افزایش تحریمها و احتمالاً تشدید بحران منطقهای بینجامد. نظارت بر نشانههای اولیه در جلسات نخست برای تشخیص گرایش به هر یک از این سناریوها حیاتی است.
آپدیت خبر:
تکذیب رسمی مذاکرات ایران و آمریکا و تأکید بر عدم انتقال مواد غنیشده!
سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی هرگونه تصمیم برای برگزاری مذاکرات هستهای با آمریکا را تکذیب کرد و اخبار منتشر شده در این زمینه را «کذب» خواند. این در حالی است که خبرگزاری فارس نیز خبر مربوطه را از صفحه رسمی خود حذف کرد. همزمان، علی باقری، معاون سیاست خارجی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، بر موضع ایران مبنی بر عدم انتقال مواد غنیشده هستهای به هیچ کشوری تأکید کرد و گفت مذاکرات حول چنین محوری نیست. این اظهارات، فضای پرابهام چند روز گذشته درباره احتمال از سرگیری سریع مذاکرات را دگرگون ساخته و نشان میدهد که تصمیمگیری نهایی در این باره با حساسیت و احتمالاً اختلاف نظر داخلی همراه است.