آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در میانه بنبست مذاکرات هستهای، یک بازیگر قدرتمند بینالمللی با پیشنهادی جدید وارد میدان شده است. روسیه که همواره نقش میانجی یا حامی ایران را در پرونده هستهای ایفا کرده، این بار طرحی ارائه داده که میتواند معادلات را تغییر دهد. بر اساس گزارش خبرگزاری روسی راشا تودی، ولادیمیر پوتین در جریان سفر اخیر علی لاریجانی، دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام، به مسکو، از یک «بسته پیشنهادی» رونمایی کرده که میتواند مورد رضایت هر دو طرف ایران و آمریکا قرار گیرد. این طرح دو بخش اصلی دارد: در بخش هستهای، پیشنهاد میکند شرکت دولتی روساتم، مدیریت و نظارت بر غنیسازی محدود اورانیوم برای راکتورهای غیرنظامی در داخل خاک ایران را بر عهده بگیرد. نکته کلیدی اینجاست که حق غنیسازی ایران حفظ میشود، اما عملیات تحت نظارت روسیه و در محدوده درصد پایین (احتمالاً ۳.۶۷٪) باقی خواهد ماند. در بخش امنیتی و منطقهای، این طرح از ایران میخواهد تضمین دهد که برنامه موشکیاش برای «آغاز» حملات علیه اسرائیل یا ایالات متحده استفاده نخواهد شد. این بند، ظاهراً به دنبال کاهش نگرانی اصلی اسرائیل و متحدانش است.
اما در سوی دیگر، اسرائیل به رهبری بنیامین نتانیاهو، شروط سختتری را برای هر توافق احتمالی مطرح کرده است. روزنامه یدیعوت آحارونوت به نقل از منابع آگاه گزارش داده که شرایط نتانیاهو شامل «عدم غنیسازی اورانیوم»، «خروج ذخایر اورانیوم غنیشده از ایران»، «توقف برنامه موشکی» و «توقف حمایت از نیروهای نیابتی در منطقه» است. شروط اسرائیل به وضوح با پیشنهاد روسیه و مواضع شناخته شده ایران فاصله زیادی دارد. ایران همواره بر حق ذاتی غنیسازی و توسعه برنامه موشکی دفاعی تأکید کرده و حمایت از گروههایی چون حزبالله و حشد شعبی را بخشی از سیاست دفاعی خود میداند.
پیشنهاد روسیه، تلاشی برای یافتن یک راهحل میانی است: حفظ ظاهر حق غنیسازی برای ایران، اما تحت نظارت یک قدرت سوم (خود روسیه)؛ و کاهش تنشهای امنیتی با دادن تضمین محدود در مورد استفاده از موشکها. این طرح در شرایطی مطرح میشود که مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم ایران و آمریکا در حالت تعلیق است و تنشهای منطقهای روز به روز در حال افزایش است. آیا پیشنهاد مسکو میتواند جرقهای برای خروج از بنبست باشد؟
تحلیل پیشنهاد روسیه؛ انگیزهها و مزایای احتمالی برای مسکو
پیشنهاد روسیه چندین انگیزه کلیدی برای مسکو دارد:
- نخست، تقویت نقش آن به عنوان یک قدرت میانجی جهانی که میتواند در بحرانهای پیچیده راهحل ارائه دهد. این، جایگاه دیپلماتیک روسیه را ارتقا میبخشد.
- دوم، منافع اقتصادی؛ اگر شرکت روساتم عملاً مدیریت غنیسازی ایران را بر عهده بگیرد، این یک قرارداد عظیم و بلندمدت برای صنعت هستهای روسیه خواهد بود و وابستگی فنی ایران به مسکو را افزایش میدهد.
- سوم، امنیت منطقۀای؛ روسیه احتمالاً نمیخواهد یک درگیری بزرگ بین ایران و اسرائیل/آمریکا رخ دهد که ثبات منطقه را که مسکو در آن منافع دارد، به هم بزند. این طرح میتواند تنش را موقتاً کاهش دهد.
واکنش احتمالی ایران به پیشنهاد مدیریت روساتم
از دید تهران، این پیشنهاد نقاط قوت و ضعف دارد. نقطه قوت آن، به رسمیت شناختن «حق غنیسازی در خاک ایران» است. حتی اگر تحت نظارت خارجی باشد، از نظر تبلیغاتی و حقوقی، پذیرش غنیسازی در داخل، یک دستاورد محسوب میشود. نقطه ضعف بزرگ، «واگذاری مدیریت» به یک کشور خارجی است. این میتواند از سوی مخالفان داخلی به عنوان «سلب حاکمیت» یا «اتکای بیش از حد به روسیه» مورد انتقاد قرار گیرد. ایران همواره بر استقلال در چرخه سوخت تأکید داشته است. نکته ظریف، تفاوت بین «نظارت» (مانند برجام که آژانس بینالمللی انرژی اتمی نظارت میکرد) و «مدیریت» است. پیشنهاد روسیه به نظر میرسد به معنای مدیریت عملیاتی است که حساسیت بیشتری دارد.
شروط اسرائیل و فاصله آن با واقعیتهای مذاکرات
شروط اعلام شده از سوی نتانیاهو (توقف غنیسازی، خروج ذخایر، توقف موشکی و فعالیت منطقهای) در واقع همان «لیست آرزوهای حداکثری» اسرائیل و عربستان است که آمریکا در دوره ترامپ آن را دنبال میکرد. این شروط از پایه غیرواقعبینانه هستند، زیرا خواستار تسلیم کامل ایران در تمامی حوزههای استراتژیک هستند. حتی دولت فعلی آمریکا نیز به طور علنی چنین خواستههایی را مطرح نمیکند، زیرا میداند غیرقابل دستیابی است. ابلاغ این شروط احتمالاً بیشتر جنبه داخلی (آرام کردن منتقدان راستگرا در اسرائیل) و بیرونی (ایجاد چانهزنی برای گرفتن امتیاز بیشتر از آمریکا در هر توافق احتمالی) دارد تا یک موضع واقعی برای مذاکره.
چشم انداز پذیرش پیشنهاد روسیه توسط آمریکا و متحدانش
واشنگتن و اروپا ممکن است به پیشنهاد روسیه با دیده تردید نگاه کنند. آن ها ممکن است نگران باشند که این طرح، عملاً کنترل بر برنامه هستهای ایران را از دست غرب خارج و به دست رقیب استراتژیکشان، روسیه، بسپارد. از سوی دیگر، اگر این طرح بتواند به طور واقعی تضمین دهد که ایران به سمت سلاح هستهای نمیرود و تنش موشکی را کاهش دهد، ممکن است برای آمریکاییهایی که خسته از بنبست هستند، جذاب باشد. کلید قضیه، درجزئیات فنی نظارت و تضمینهای اجرایی است. واکنش متحدان منطقهای آمریکا (اسرائیل و عربستان) نیز منفی خواهد بود. آن ها هرگونه توافقی که حق غنیسازی محدود در ایران را به رسمیت بشناسد یا فعالیت موشکی آن را به طور کامل متوقف نکند، رد خواهند کرد.
آیا این پیشنهاد میتواند پایه یک توافق جدید باشد؟
پیشنهاد روسیه، حداقل در ظاهر، تلاشی برای یافتن یک فرمول خلاقانه است: استفاده از یک قدرت سوم مورد اعتماد نسبی دو طرف (روسیه هم با ایران روابط دارد و هم کانال ارتباطی با غرب) برای حل مسئله اعتماد. با این حال، موانع بزرگ است. ایران بعید است مدیریت عملیاتی غنیسازی را به خارجیها واگذار کند. آمریکا نیز به اعتماد کامل به روسیه در این زمینه مشکوک است. شروط اسرائیل هم فضای مذاکره را مسموم میکند. این طرح، بیشتر میتواند به عنوان یک «نقطه شروع» برای گفتوگوهای جدید یا یک «طرح پشتیبان» در صورت شکست کامل مذاکرات فعلی عمل کند، تا یک راهحل نهایی. موفقیت آن نیاز به تغییر جدی در مواضع دو طرف اصلی و پذیرش ریسک سیاسی زیاد دارد.