آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
پس از ساعاتی سکوت و گمانهزنی، جزئیات بیشتری از گفتوگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا در مسقط عمان منتشر شده است. این گفتوگوها که با میانجیگری وزیر خارجه عمان انجام شد، ابعاد تازهای از مواضع دو طرف را آشکار کرده است. منابع خبری آمریکایی و اسرائیلی مدعی شدهاند که در این دیدار، نمایندگان ویژه دولت ترامپ، «استیون ویتکاف» و «جرد کوشنر» (داماد ترامپ)، خواسته صریح واشنگتن را به سیدعباس عراقچی، معاون سیاسی وزیر خارجه ایران، منتقل کردهاند. طبق این گزارشها، طرف آمریکایی از ایران خواسته است تا در نشست بعدی مذاکرات، یک «برنامه واقعی و عینی» برای «عقبنشینی» در برنامه و فعالیتهای هستهای خود ارائه دهد. این خواسته نشان میدهد که واشنگتن بر موضع حداقلی خود مبنی بر ایجاد تغییرات ملموس در برنامه هستهای ایران پافشاری میکند.
از سوی دیگر، منابعی که به دیدار نزدیکتر هستند، تأکید میکنند که ملاقات عراقچی با ویتکاف و کوشنر تنها یک «احوالپرسی معمول دیپلماتیک» بوده که در حاشیه مذاکرات اصلی صورت گرفته است. بر اساس این روایت، چنین احوالپرسیهایی در دورههای قبلی مذاکرات نیز بین دیپلماتهای دو طرف رایج بوده و امری غیرعادی محسوب نمیشود. نکته حائز اهمیت، عدم حضور «ژنرال برد کوپر»، فرمانده جدید سنتکام، در این دیدار دیپلماتیک است. گزارشها حاکی است که کوپر تنها مذاکرهکنندگان آمریکایی (ویتکاف و کوشنر) را در دیدارشان با «بدر البوسعیدی»، وزیر خارجه عمان، همراهی کرده و در ملاقات با طرف ایرانی حاضر نبوده است. این موضوع ممکن است نشاندهنده حساسیت ایران نسبت به حضور مقامات نظامی آمریکا در فرآیند مستقیم مذاکرات باشد. این اخبار متناقض، فضای پیچیدهای را حول این دور از مذاکرات ترسیم میکند: از یک سو، آمریکا بر درخواستهای مشخص خود پافشاری میکند و از سوی دیگر، ایران بر عادی و دیپلماتیک بودن سطح تماسها تأکید دارد. در ادامه، تحلیل عمیقتری از این تحولات، اهداف طرفین و چشمانداز احتمالی دور بعدی مذاکرات ارائه خواهد شد.
تحلیل دو روایت متضاد؛ فشار حداکثری در برابر عادیسازی دیپلماتیک
دو روایت کاملاً متفاوت از این تماس ارائه شده است.
- روایت اول که عمدتاً توسط رسانههای غربی منتشر شده، بر «ماهیت کاری و مذاکرهای» جلسه تأکید دارد و از انتقال یک پیام حداکثری و مشخص (درخواست برنامه عقبنشینی هستهای) خبر میدهد. این روایت برای تقویت این تصویر است که دولت ترامپ قاطع و مصمم است و خواستههای روشنی را روی میز گذاشته است.
- در مقابل، روایت دوم که احتمالاً از منابع ایرانی یا نزدیک به آن نشأت میگیرد، بر «غیررسمی، کوتاه و تشریفاتی» بودن ملاقات تأکید دارد. این روایت سعی در کماهمیت جلوه دادن تماس، کاهش انتظارات و جلوگیری از القای این تصویر دارد که ایران تحت فشار، وارد مذاکره مستقیم یا پذیرش خواستههای آمریکا شده است. این تقابل روایی، خود بخشی از جنگ روانی و دیپلماتیک حول مذاکرات است.
بررسی محتوای درخواست آمریکا؛ «برنامه عینی عقبنشینی» به چه معناست؟
عبارت «برنامه واقعی و عینی برای عقبنشینی در برنامه و فعالیت هستهای» که به طرف آمریکایی نسبت داده شده، نیاز به تفسیر دارد. این خواسته میتواند شامل مواردی مانند:
۱) توقف یا کاهش قابل اندازهگیری سطح غنیسازی (مثلاً کاهش تعداد سانتریفیوژهای فعال).
۲) کاهش ذخیره اورانیوم غنیشده.
۳) محدودیتهای بیشتر در تحقیقات پیشرفته (مانند سانتریفیوژهای نسل جدید).
۴) افزایش دسترسی بازرسان بینالمللی باشد. نکته کلیدی، اصطلاح «عینی» است که نشان میدهد واشنگتن به قول و وعده کفایت نمیکند و خواهان اقدامات ملموس، قابل تأیید و اغلب غیرقابل بازگشت است. این موضع، نشانگر فاصله زیاد دو طرف است، زیرا ایران همواره بر قانونی بودن فعالیتهایش و عدم مذاکره بر سر «حقوق هستهای» تأکید کرده است.
نقش کوشنر و ویتکاف و غیبت کوپر؛ تحلیل نمادین
حضور «جرد کوشنر»، داماد و مشاور ارشد ترامپ، و «استیو ویتکاف»، نماینده ویژه در امور ایران، نشان از اهمیت بالای این پرونده برای کاخ سفید دارد. حضور کوشنر که ارتباط مستقیمی با ترامپ دارد، میتواند هم نشانه جدیت و هم نشانهای از تمایل برای دور زدن بوروکراسی وزارت خارجه باشد. از سوی دیگر، عدم حضور ژنرال «برد کوپر» در دیدار با عراقچی، بسیار معنادار است. حضور او در دیدار با البوسعیدی (میانجی) و غیبت در دیدار با طرف ایرانی، احتمالاً دو دلیل دارد:
- اول، حساسیت شدید ایران به حضور مقامات نظامی ارشد آمریکا در مذاکراتی که ماهیتاً سیاسی-دیپلماتیک است.
- دوم، تمایل آمریکا برای تفکیک کانال مذاکرات سیاسی از مسائل امنیتی-نظامی که ممکن است در گفتوگوهای موازی یا با واسطه دیگری دنبال شود.
واکنش ایران و استراتژی دیپلماتیک تهران
واکنش رسمی ایران تاکنون حداقلی و مبتنی بر تأیید مذاکرات غیرمستقیم و نقش میانجی عمان بوده است. تأکید بر «احوالپرسی معمول دیپلماتیک» نشان میدهد تهران میخواهد:
۱) از ایجاد این تصور که تحت فشار، به مذاکره مستقیم تن داده اجتناب کند.
۲) سطح انتظارات را مدیریت کرده و از هیجان رسانهای بکاهد.
۳) بر تداوم روند موجود (مذاکرات غیرمستقیم با واسطه عمان) پافشاری نماید.
استراتژی ایران احتمالاً ادامه دادن همین روند، خرید زمان، و تلاش برای تبدیل این گفتوگوها به یک فرآیند پایدار است که در آن، بتواند همزمان بر کاهش تحریمها نیز پافشاری کند. پذیرش یک «برنامه عقبنشینی عینی» به شکل خواسته آمریکا، در حال حاضر به نظر نمیرسد در دستور کار تهران باشد.
چشمانداز دور بعدی و سناریوهای محتمل
با توجه به شکاف عمیق آشکار شده، چشمانداز برای دور بعدی مذاکرات چندان روشن نیست. چند سناریو محتمل است:
۱. تداوم مذاکرات غیرمستقیم با بنبست
مذاکرات در همین سطح غیرمستقیم ادامه مییابد، اما به دلیل فاصله زیاد در خواستهها، به نتیجه عملی نمیرسد.
۲. ارتقاء سطح مذاکرات
در صورت ایجاد اعتماد اولیه، ممکن است سطح مذاکرات به مستقیم یا نیمهمستقیم ارتقا یابد، اما این امر منوط به پذیرش یک چارچوب اولیه از سوی دو طرف است.
۳. قطع مذاکرات و تشدید تنش
اگر طرف آمریکایی اصرار بر خواسته خود به عنوان پیششرط داشته باشد و ایران آن را غیرقابل قبول بداند، مذاکرات ممکن است مجدداً متوقف شده و فضای تنشآلود قبلی بازگردد.
نتیجه نهایی به انعطاف پذیری پنهان دو طرف، تحولات منطقهای (مانند اقدامات اسرائیل) و محاسبات داخلی هر کشور بستگی دارد. فعلاً به نظر میرسد هر دو طرف بیشتر در حال «آزمایش عرصه» و مدیریت انتظارات هستند تا قدم نهادن در مسیر یک توافق بزرگ.