آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
طبیعت ایران در آستانه فصل بهار، این بار با پدیدهای غیرمنتظره و نگرانکننده روبرو شده است. پیشبینیهای هواشناسی از افزایش چشمگیر و غیرعادی دما در بخشهای وسیعی از کشور خبر میدهند. بر اساس تحلیلهای کارشناسان، نیمه غربی ایران در هفته پایانی بهمن ماه و اوایل اسفند، شاهد گرمایی بیسابقه خواهد بود. دمای هوا در این مناطق بین ۱۰ تا ۱۵ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت خواهد رفت. این افزایش دما که از آن به عنوان یکش "شدت فرانرمالی" یاد میشود، پیامدهای گستردهای برای محیط زیست، کشاورزی و منابع آبی کشور خواهد داشت. طبیعت با این گرمای ناگهانی به اشتباه خواهد افتاد و فرآیندهای بهاری را زودتر از موعد آغاز خواهد کرد. یکی از نخستین تأثیرات این پدیده، شکوفه دادن زودهنگام درختان میوه است. این موضوع اگر با بازگشت احتمالی سرما در هفتههای بعد همراه شود، میتواند خسارات جبرانناپذیری به باغداران و محصولات کشاورزی وارد کند.
تأثیر دیگر، ذوب سریع برفهای باقیمانده در ارتفاعات زاگرس و دیگر مناطق غربی کشور است. این ذوب ناگهانی نه تنها ذخایر آبی را به سرعت آزاد میکند، بلکه خطر سیلابهای بهاره را نیز افزایش میدهد. این شرایط در تضاد کامل با وضعیت پارسال در همین زمان است. سال گذشته در اوایل اسفند، یک ناهنجاری شدید سرمایی و یخبندان رخ داد که خسارات بیشماری به بخش کشاورزی وارد کرد. امسال اما دقیقاً برعکس، با گرمایی غیرعادی روبرو هستیم. پرسش مهم این است که این ناهنجاری دمایی چه علتی دارد؟ آیا بخشی از تغییرات اقلیمی جهانی است یا پدیدهای مقطعی محسوب میشود؟ پاسخ به این سؤال برای برنامهریزیهای بلندمدت کشاورزی و مدیریت منابع آبی حیاتی است. در این گزارش تحلیلی، ابعاد مختلف این پدیده آب و هوایی غیرعادی را بررسی میکنیم. از علل شکلگیری آن تا پیامدهای احتمالی برای محیط زیست، کشاورزی و زندگی مردم در مناطق غربی کشور.
تحلیل هواشناسی و اقلیمشناسی
پدیده "شدت فرانرمالی دما" به شرایطی اطلاق میشود که دمای هوا به میزان قابل توجهی (معمولاً بیش از دو انحراف معیار) از میانگین بلندمدت خود فراتر رود. در این مورد خاص، افزایش ۱۰ تا ۱۵ درجهای، یک ناهنجاری شدید محسوب میشود که احتمالاً تحت تأثیر الگوهای جوی خاصی شکل گرفته است. به نظر میرسد استقرار یک پرفشار قوی و گسترده در سطوح میانی و بالایی جو بر روی منطقه، همراه با جریان جنوبی گرم و مرطوب، عامل اصلی این گرمایش غیرعادی است. این الگو مانع از نفوذ تودههای هوای سرد شمالی به منطقه شده و هوای گرم مناطق جنوبی و عربی را به سوی نیمه غربی ایران هدایت میکند. مقایسه این پدیده با ناهنجاری سرمایی پارسال، نشاندهنده نوسانات شدید آب و هوایی در سالهای اخیر است. چنین نوساناتی میتواند نشانهای از تأثیر تغییرات اقلیمی جهانی بر الگوهای آب و هوایی منطقهای باشد. افزایش فراوانی و شدت رویدادهای حدی (هم گرمایی و هم سرمایی) از پیامدهای شناختهشده گرمایش جهانی است.
پیامدهای کشاورزی و باغداری
شکوفه زودهنگام درختان میوه یکی از مخربترین تأثیرات این گرمای ناگهانی است. اگر درختان بر اساس این گرمای کاذب از خواب زمستانی بیدار شوند و شکوفه دهند، در معرض خطر یخبندانهای دیررس بهاره قرار میگیرند. حتی کاهش دما به نزدیک صفر درجه میتواند تمام شکوفهها را نابود کند و محصول سال را از بین ببرد. این موضوع به ویژه برای باغات میوه مناطق غربی ایران مانند کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان و چهارمحال و بختیاری نگرانکننده است. باغداران باید از هم اکنون آماده باشند و در صورت امکان، با روشهایی مانند آبیاری بارانی یا استفاده از وسایل گرمایشی باغی، از آسیب احتمالی سرمای بعدی جلوگیری کنند. علاوه بر این، گرمای زودهنگام میتواند چرخه آفات و بیماریهای گیاهی را نیز تغییر دهد. فعالیت زودرس آفات میتواند خسارت بیشتری وارد کند و نیاز به تغییر در زمانبندی سمپاشی و سایر اقدامات مدیریت مزرعه ایجاد نماید. کشاورزان باید تحت نظر کارشناسان جهاد کشاورزی، برنامههای مراقبتی خود را به روز کنند.
تأثیر بر منابع آبی و محیط زیست
ذوب سریع و ناگهانی برفهای باقیمانده در ارتفاعات زاگرس، پیامد مهم دیگر این پدیده است. برفهای زمستانی به عنوان مخازن طبیعی آب عمل میکنند و به تدریج در بهار و تابستان ذوب میشوند و رودخانهها و آبهای زیرزمینی را تغذیه میکنند. ذوب زودهنگام و سریع این برفها چند مشکل ایجاد میکند.
- اولاً، حجم زیادی از آب در زمانی کوتاه آزاد میشود که ظرفیت ذخیره سدها و مخازن ممکن است تکافوی آن را نکند. این موضوع خطر سیلابهای بهاره را افزایش میدهد.
- ثانیاً، این آب زودتر از موعد مصرف میشود و ممکن است در ماههای گرم تابستان که نیاز به آب بیشتر است، با کمبود منابع آبی مواجه شویم.
از دیدگاه زیستمحیطی، این ناهنجاری دمایی میتواند بر زمانبندی مهاجرت پرندگان، زمان شکوفایی گیاهان و به طور کلی بر هماهنگی اکوسیستم تأثیر بگذارد. اگر گونههای مختلف به این تغییر دما واکنشهای متفاوتی نشان دهند، ممکن است زنجیرههای غذایی و تعادل اکولوژیک به هم بخورد.
ابعاد اقتصادی و اجتماعی
پیامدهای اقتصادی این پدیده میتواند گسترده باشد. بخش کشاورزی به عنوان یکی از بخشهای مهم اقتصادی در استانهای غربی، مستقیماً تحت تأثیر قرار میگیرد. خسارت به باغات و محصولات زراعی میتواند درآمد هزاران خانوار روستایی را کاهش دهد و بر امنیت غذایی منطقه نیز تأثیر بگذارد. افزایش مصرف انرژی نیز از دیگر تأثیرات اقتصادی است. با گرم شدن زودهنگام هوا، ممکن است مصرف برق برای سرمایش زودتر از موعد آغاز شود و بر شبکه برق فشار وارد کند. از طرف دیگر، کاهش نیاز به سوخت برای گرمایش میتواند تأثیر مثبت جزئی داشته باشد. از نظر اجتماعی، این پدیده ممکن است بر سلامت عمومی نیز تأثیر بگذارد. گرمای ناگهانی میتواند باعث گسترش زودرس برخی بیماریها یا بروز مشکلات ناشی از گرمازدگی شود، به ویژه اگر مردم هنوز خود را با این دما تطبیق نداده باشند. همچنین، افزایش احتمال سیلاب میتواند جوامع ساکن در حریم رودخانهها را تهدید کند.
راهکارهای مدیریتی و آیندهنگری
برای کاهش پیامدهای منفی این پدیده، اقدامات فوری و هماهنگ لازم است. سازمان هواشناسی باید با دقت بالا و به طور مستمر اطلاعرسانی کند. وزارت جهاد کشاورزی باید با برگزاری کارگاههای فوری، راهنماییهای لازم را در اختیار کشاورزان و باغداران قرار دهد. سازمان آب منطقهای و شرکتهای مدیریت منابع آب باید برای مدیریت ذوب سریع برفها و جلوگیری از سیلاب آماده باشند. این آمادگی شامل نظارت بر حجم آب ورودی به سدها، تخلیه پیشگیرانه و اطمینان از عملکرد مناسب سازههای کنترل سیلاب است. در بلندمدت، این رویدادها باید زنگ خطری برای برنامهریزان باشد. تغییرات اقلیمی احتمالاً باعث افزایش تناوب و شدت چنین ناهنجاریهایی خواهد شد. بنابراین، لازم است استراتژیهای سازگاری در بخشهای کشاورزی (مانند توسعه ارقام مقاوم، تغییر تاریخ کشت)، مدیریت آب (ساخت مخازن جدید، مدیریت تقاضا) و آمایش سرزمین بازنگری و تقویت شوند. سرمایهگذاری در سیستمهای هشدار سریع و پژوهش در زمینه اقلیم منطقهای نیز ضروری است.