آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
در جهانی که اطلاعات به مثابه قدرت است، خبرنگاران سربازان خط مقدم آگاهیبخشی هستند. اما این سربازان، هر روز با خطراتی جدی روبرو میشوند که گاه به بهای جانشان تمام میشود. گزارش سالانه کمیته حفاظت از خبرنگاران (CPJ) که روز چهارشنبه ۶ اسفند ۱۴۰۴ منتشر شد، تصویری تکاندهنده از وضعیت امنیت خبرنگاران در جهان ارائه میدهد. برای دومین سال پیاپی، شمار خبرنگاران و کارکنان رسانهای که در سراسر جهان کشته شدهاند، به رقمی بیسابقه و تکاندهنده رسیده است: ۱۲۹ قلمبهدست در سال ۲۰۲۵. کمیته حفاظت از خبرنگاران که یکی از معتبرترین و قدیمیترین نهادهای بینالمللی در حوزه دفاع از حقوق خبرنگاران محسوب میشود، هر ساله با دقت و وسواس خاصی آمار کشتهشدگان صنعت خبررسانی را جمعآوری و منتشر میکند. این نهاد که از سال ۱۹۸۱ فعالیت خود را آغاز کرده، تاکنون هزاران پرونده از خبرنگاران کشتهشده در سراسر جهان را ثبت و پیگیری کرده است. گزارش امسال، دومین سال متوالی است که رقم کشتهشدگان را در بالاترین سطح خود نشان میدهد. این آمار تکاندهنده، زنگ خطری جدی برای جامعه جهانی است. خبرنگاران در نقاط مختلف جهان، از مناطق جنگی گرفته تا کشورهای به ظاهر آرام، با خطرات جدی مواجه هستند. برخی در جریان پوشش خبری جنگها و درگیریها جان میبازند، برخی قربانی ترورهای هدفمند میشوند و برخی دیگر در حوادث ناگوار هنگام انجام وظیفه کشته میشوند. آنچه مسلم است، این است که حرفه روزنامهنگاری به یکی از خطرناکترین مشاغل جهان تبدیل شده است.
گزارش CPJ اگرچه جزئیات منطقهای و کشوری را به طور کامل منتشر نکرده، اما نشان میدهد که این آمار غمانگیز حاصل مرگ خبرنگاران در نقاط مختلف جهان است. از خاورمیانه گرفته تا آفریقا، از آسیا تا آمریکای لاتین، خبرنگاران در سراسر جهان قربانی خشونتها، جنگها و ناامنیها شدهاند. این پراکندگی جغرافیایی نشان میدهد که مشکل امنیت خبرنگاران، محدود به منطقه یا کشور خاصی نیست و یک معضل جهانی است. یکی از دلایل اصلی افزایش آمار کشتهشدگان خبرنگاران در سالهای اخیر، تشدید درگیریها و جنگها در نقاط مختلف جهان است. جنگ غزه، بحران سودان، درگیریها در اوکراین و سایر نقاط جهان، منجر به کشته شدن دهها خبرنگار شده است. خبرنگارانی که برای انتقال واقعیتهای تلخ جنگ به مردم جهان، جان خود را به خطر میاندازند و گاه در این راه جان میبازند. اما جنگ و درگیری تنها عامل مرگ خبرنگاران نیست. ترورهای هدفمند، بازداشتهای خودسرانه و شکنجه در زندانها، و حتی حوادث رانندگی ناشی از فشار کاری، از دیگر عواملی هستند که به مرگ خبرنگاران منجر میشوند. در بسیاری از کشورها، خبرنگارانی که درباره فساد، نقض حقوق بشر یا مسائل حساس سیاسی تحقیق میکنند، هدف حملات قرار میگیرند و جان خود را از دست میدهند. کمیته حفاظت از خبرنگاران در گزارش خود بار دیگر بر ضرورت حمایت از خبرنگاران و کارکنان رسانهای تأکید کرده و از دولتها و نهادهای بینالمللی خواسته است تا اقدامات عملی برای افزایش ایمنی فعالان رسانهای انجام دهند. این نهاد همچنین بر لزوم تحقیق و پیگیری قضائی درباره مرگ خبرنگاران و مجازات عاملان این جنایات تأکید کرده است. آمار ۱۲۹ کشته در سال ۲۰۲۵، اگرچه تکاندهنده است، اما تنها بخشی از واقعیت تلخ را نشان میدهد. بسیاری از مرگها و خشونتها علیه خبرنگاران هرگز ثبت و گزارش نمیشوند. خبرنگارانی که در زندانها جان میبازند، آنهایی که در مناطق دورافتاده ناپدید میشوند، و آنهایی که قربانی سانسور و خفقان میشوند، هیچگاه در این آمارها دیده نمیشوند. آنچه مسلم است، این است که حقیقتگویی و آگاهیبخشی، بهایی سنگین دارد که خبرنگاران هر روزه آن را میپردازند.
روند افزایشی مرگ خبرنگاران در جهان
آمار ۱۲۹ کشته در سال ۲۰۲۵، اگرچه به تنهایی تکاندهنده است، اما زمانی معنای عمیقتری پیدا میکند که در بستر تاریخی و در مقایسه با سالهای گذشته تحلیل شود. برای دومین سال پیاپی، شمار کشتهشدگان به بالاترین رقم خود رسیده است. این روند صعودی نشاندهنده افزایش خطرات و تهدیدات علیه خبرنگاران در سراسر جهان است و زنگ خطری جدی برای جامعه جهانی محسوب میشود. بر اساس آمارهای منتشرشده توسط CPJ در سالهای گذشته، میانگین سالانه کشتهشدگان خبرنگار در دهه گذشته حدود ۸۰ تا ۹۰ نفر بوده است. رسیدن به رقم ۱۲۹ نفر در سال ۲۰۲۵، افزایشی حدود ۴۰ تا ۵۰ درصدی را نشان میدهد. این افزایش چشمگیر، نیازمند تحلیل دقیق عوامل مؤثر بر آن است و ضرورت اقدام فوری برای حفاظت از خبرنگاران را دوچندان میکند. نکته مهم دیگر در تحلیل آماری این گزارش، نسبت خبرنگاران کشتهشده به کل جمعیت فعالان رسانهای در جهان است. با توجه به اینکه شمار دقیق خبرنگاران فعال در جهان مشخص نیست، اما تخمین زده میشود که حدود ۵۰۰ هزار نفر به طور حرفهای در این عرصه فعالیت میکنند. نسبت ۱۲۹ کشته در سال، یعنی از هر ۴۰۰۰ خبرنگار، یک نفر در سال جاری کشته شده است. این رقم بسیار بالایی است و نشاندهنده خطرناک بودن این حرفه است.
کدام مناطق بیشترین آمار را دارند؟
اگرچه گزارش CPJ جزئیات منطقهای را به طور کامل منتشر نکرده، اما بر اساس گزارشهای پیشین این نهاد و سایر منابع، میتوان مناطق پرخطر برای خبرنگاران را شناسایی کرد. خاورمیانه و شمال آفریقا همواره در صدر این فهرست قرار داشته است. جنگ غزه، بحران سوریه، درگیریها در یمن و عراق، از جمله عواملی هستند که به کشته شدن دهها خبرنگار در این منطقه منجر شدهاند. منطقه آمریکای لاتین نیز یکی از مناطق پرخطر برای خبرنگاران است. مکزیک، برزیل، کلمبیا و سایر کشورهای این منطقه، سالهاست که شاهد قتل خبرنگاران به دلیل تحقیقات درباره فساد، قاچاق مواد مخدر و جنایات سازمانیافته هستند. در بسیاری از این کشورها، خبرنگاران به طور هدفمند توسط کارتلها و گروههای تبهکار ترور میشوند. آسیا و آفریقا نیز مناطقی هستند که خبرنگاران در آنها با خطرات جدی مواجهاند. افغانستان، پاکستان، فیلیپین، سودان، سومالی و نیجریه از جمله کشورهایی هستند که در سالهای اخیر شاهد کشته شدن خبرنگاران زیادی بودهاند. در برخی از این کشورها، گروههای تروریستی به طور مستقیم خبرنگاران را هدف قرار میدهند.
چرا خبرنگاران کشته میشوند؟
علل مرگ خبرنگاران در سراسر جهان متنوع و پیچیده است:
- اولین و مهمترین عامل، پوشش خبری جنگها و درگیریهای مسلحانه است. خبرنگارانی که در خط مقدم جنگ حضور مییابند تا واقعیتهای تلخ را به تصویر بکشند، در معرض خطرات جدی از جمله گلولههای سرگردان، حملات هوایی و کمینها قرار دارند. جنگ غزه، اوکراین و سودان، نمونههای اخیر این عامل هستند.
- دومین عامل، ترورهای هدفمند است. در بسیاری از کشورها، خبرنگارانی که درباره فساد، نقض حقوق بشر یا فعالیتهای غیرقانونی دولتها و گروههای قدرتمند تحقیق میکنند، هدف ترور قرار میگیرند. این ترورها اغلب با هدف ایجاد رعب و وحشت و جلوگیری از انتشار اطلاعات حساس انجام میشوند و عاملان آن به ندرت شناسایی و مجازات میشوند.
- سومین عامل، بازداشتهای خودسرانه و مرگ در زندانهاست. در بسیاری از کشورها، خبرنگاران به اتهامات واهی دستگیر و زندانی میشوند و در زندانها تحت شکنجه و محرومیت از درمان، جان خود را از دست میدهند. این مرگها اغلب با پنهانکاری و عدم شفافیت همراه است و عاملان آن هرگز مجازات نمیشوند.
تعهدات بینالمللی برای حفاظت از خبرنگاران
جامعه بینالمللی تعهدات روشنی برای حفاظت از خبرنگاران دارد. اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، و کنوانسیونهای ژنو، همگی بر حق آزادی بیان و حق دسترسی به اطلاعات تأکید دارند و دولتها را موظف به حفاظت از خبرنگاران میکنند. با این حال، اجرای این تعهدات در عمل با چالشهای جدی مواجه است. قطعنامه ۲۲۲۲ شورای امنیت سازمان ملل متحد که در سال ۲۰۱۵ تصویب شد، به طور خاص بر حفاظت از خبرنگاران در درگیریهای مسلحانه تأکید کرده و از دولتها خواسته است تا اقدامات لازم برای جلوگیری از خشونت علیه خبرنگاران را انجام دهند. با این حال، اجرای این قطعنامه در بسیاری از کشورها با تعلل مواجه است. کمیته حفاظت از خبرنگاران و سایر نهادهای مشابه، با ثبت و مستندسازی مرگ خبرنگاران و فشار بر دولتها برای تحقیق و پیگیری قضائی، تلاش میکنند تا این تعهدات بینالمللی را عملیاتی کنند. اما بدون اراده سیاسی دولتها و همکاری نهادهای بینالمللی، این تلاشها کافی نخواهد بود.
چه باید کرد؟
با توجه به روند صعودی مرگ خبرنگاران در جهان، اقدام فوری و هماهنگ جامعه بینالمللی ضروری است.
- اولین گام، تقویت قوانین و مقررات ملی برای حفاظت از خبرنگاران و تضمین آزادی بیان است. دولتها باید قوانین خود را با تعهدات بینالمللی تطبیق دهند و از تصویب قوانین محدودکننده که بهانهای برای سرکوب خبرنگاران میشود، خودداری کنند.
- گام دوم، تحقیق و پیگیری قضائی درباره مرگ خبرنگاران و مجازات عاملان این جنایات است. مصونیت از مجازات، عامل اصلی تداوم خشونت علیه خبرنگاران است. اگر عاملان قتل خبرنگاران بدانند که هرگز مجازات نخواهند شد، به اقدامات خود ادامه خواهند داد. بنابراین، دولتها باید با قاطعیت با این جنایات برخورد کنند.
- گام سوم، حمایت عملی از خبرنگاران در معرض خطر است. نهادهای بینالمللی و سازمانهای غیردولتی میتوانند با ارائه آموزشهای ایمنی، تجهیزات حفاظتی، ویزای اضطراری و پناهندگی به خبرنگاران در معرض خطر، به کاهش تلفات کمک کنند. همچنین، شرکتهای رسانهای باید مسئولیت بیشتری در قبال ایمنی کارکنان خود بپذیرند و از اعزام آنها به مناطق پرخطر بدون تمهیدات لازم خودداری کنند.