آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
دیماه ۱۴۰۴ برای بسیاری از کاربران اینترنت در ایران، ماهی پر از قطعی و اختلال بود. قطعیهای سراسری که ساعتها طول کشید، بسیاری از کسبوکارهای اینترنتی را فلج کرد و کاربران عادی را از دسترسی به خدمات آنلاین محروم نمود. حالا پس از گذشت دو ماه، اپراتور همراه اول با دستور وزیر ارتباطات، دست به اقدامی برای جبران این اختلالات زده است: بسته هدیه ۲ گیگابایتی ۷ روزه برای مشترکانی که در آن زمان بسته فعال داشتهاند. این اقدام اگرچه دیرهنگام به نظر میرسد، اما میتواند قدمی مثبت در جهت جبران نارضایتیهای ایجاد شده باشد. همراه اول با ارسال پیامک به مشترکان خود، آنها را از فعال شدن این بسته مطلع کرده است. در این پیامک آمده است: "به منظور جبران اختلال اینترنت دی ماه، یک بسته اینترنت هدیه ۲ گیگابایت فعال گردید." این بسته به مدت ۷ روز اعتبار دارد و مشترکان میتوانند با شمارهگیری کد دستوری ۱۰۰۰۲۷۲# آن را فعال کنند.
نکته مهم این است که این بسته فقط به مشترکانی تعلق میگیرد که در زمان اختلالات دیماه، بسته اینترنت فعال داشتهاند. یعنی کاربرانی که در آن زمان از اینترنت استفاده میکردهاند و به دلیل قطعیها نتوانستهاند از بسته خود بهرهمند شوند. این رویکرد نشان میدهد که اپراتور و وزارت ارتباطات به دنبال جبران خسارت وارده به این دسته از مشترکان هستند. اختلالات اینترنت در دیماه ۱۴۰۴، یکی از گستردهترین قطعیهای اینترنت در سالهای اخیر بود. این قطعیها که گاهی ساعتها به طول میانجامید، باعث شد بسیاری از کاربران نتوانند به خدمات آنلاین مانند بانکداری الکترونیک، پیامرسانها، شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آموزشی دسترسی داشته باشند. کسبوکارهای اینترنتی نیز بیشترین آسیب را از این وضعیت دیدند.
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات که در آن زمان با انتقادات زیادی مواجه شده بود، وعده داد که پیگیریهای لازم برای جبران خسارت وارده به کاربران انجام خواهد شد. حالا پس از دو ماه، این وعده تا حدودی عملی شده است. هرچند یک بسته ۲ گیگابایتی شاید نتواند خسارتهای مالی و معنوی وارده به کسبوکارها را جبران کند، اما حداقل یک حرکت نمادین برای دلجویی از کاربران عادی است. واکنش کاربران در شبکههای اجتماعی به این اقدام متفاوت بوده است. برخی از کاربران از این حرکت استقبال کرده و آن را اقدامی مثبت دانستهاند. برخی دیگر اما معتقدند که این بسته ناچیز است و نمیتواند خسارتهای وارده را جبران کند. عدهای نیز از اینکه این بسته فقط به کسانی تعلق میگیرد که بسته فعال داشتهاند، گلایه کرده و گفتهاند که سایر کاربران نیز از قطعیها آسیب دیدهاند.
با این حال، این اقدام میتواند آغازگر یک رویکرد جدید در قبال جبران خسارتهای ناشی از اختلالات اینترنت باشد. شاید در آینده، اپراتورهای دیگر نیز دست به اقدامات مشابهی بزنند. آنچه مهم است، این است که مسئولان به این باور رسیدهاند که قطعیهای اینترنت، هزینههای واقعی برای کاربران دارد و باید برای جبران آن چارهای اندیشید. مشترکان همراه اول که شرایط دریافت این بسته را دارند، میتوانند با شمارهگیری کد دستوری، آن را فعال کنند و تا ۷ روز از ۲ گیگابایت اینترنت هدیه استفاده نمایند. این فرصت محدود است و پس از ۷ روز، بسته منقضی خواهد شد. بنابراین توصیه میشود کاربران هر چه سریعتر اقدام به فعالسازی آن کنند.
ابعاد فنی اختلالات دیماه و تأثیر آن بر کاربران
اختلالات گسترده اینترنت در دیماه ۱۴۰۴، یکی از جدیترین قطعیهای اینترنت در ایران بود. این اختلالات که به صورت سراسری و برای ساعات متمادی ادامه داشت، نه تنها شبکههای اجتماعی و پیامرسانها را مختل کرد، بلکه دسترسی به خدمات ضروری مانند بانکداری الکترونیک، درگاههای پرداخت، سامانههای آموزشی و پلتفرمهای کاری را نیز با مشکل مواجه ساخت. برای کاربران عادی، این قطعیها به معنای از دست دادن دسترسی به اطلاعات، سرگرمی و ارتباطات بود. اما برای کسبوکارهای اینترنتی، فریلنسرها و افرادی که درآمدشان به اینترنت وابسته بود، این اختلالات به معنای ضرر مالی مستقیم بود. بسیاری از این کسبوکارها در روزهای قطعی اینترنت، عملاً تعطیل شدند و درآمدی کسب نکردند. از نظر فنی، این اختلالات میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد: مشکلات زیرساختی، حملات سایبری، یا اقدامات برنامهریزی شده برای مدیریت ترافیک. هرچند دلیل اصلی این قطعیها هرگز به طور شفاف از سوی مسئولان اعلام نشد، اما تأثیر آن بر زندگی روزمره کاربران غیرقابل انکار بود.
رویکرد وزیر ارتباطات در جبران خسارت
وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات پس از اختلالات دیماه، با انتقادات گستردهای مواجه شد. کاربران و فعالان فضای مجازی از او خواستار پاسخگویی و جبران خسارت شدند. حالا با دستور او برای فعالسازی بستههای هدیه، میتوان این اقدام را نوعی پاسخ به این انتقادات تلقی کرد. این رویکرد نشان میدهد که وزیر ارتباطات به دنبال کاهش نارضایتیهای عمومی و نشان دادن حسن نیت خود به کاربران است. هرچند یک بسته ۲ گیگابایتی شاید نتواند خسارتهای وارده را جبران کند، اما حداقل یک حرکت نمادین برای دلجویی از کاربران عادی است. این اقدام میتواند به بهبود تصویر وزیر ارتباطات در افکار عمومی کمک کند. با این حال، برخی منتقدان معتقدند که این اقدام کافی نیست. آنها میگویند که کاربران باید بدانند دلیل واقعی این اختلالات چه بوده است و تضمینی برای عدم تکرار آن دریافت کنند. به عبارت دیگر، شفافسازی و پیشگیری، مهمتر از جبران خسارت است.
ارزش واقعی بسته هدیه
یک بسته ۲ گیگابایتی اینترنت با اعتبار ۷ روزه، چه ارزش اقتصادی دارد؟ برای پاسخ به این سوال، باید نرخ مصوب هر گیگابایت اینترنت را در نظر بگیریم. بر اساس تعرفههای اعلام شده، هر گیگابایت اینترنت همراه حدود ۸ تا ۱۰ هزار تومان قیمت دارد. بنابراین ارزش تقریبی این بسته هدیه بین ۱۶ تا ۲۰ هزار تومان است. برای یک کاربر عادی که از اینترنت برای مرور روزمره و استفاده از شبکههای اجتماعی استفاده میکند، این مبلغ شاید قابل توجه نباشد. اما برای کاربری که از اینترنت برای کار و کسب درآمد استفاده میکند، ۲ گیگابایت میتواند چند ساعت کار مفید را پوشش دهد. با این حال، این بسته نمیتواند خسارت چند روز قطعی کامل اینترنت را جبران کند. نکته دیگر، محدودیت زمانی ۷ روزه است. این بدان معناست که کاربران باید در مدت کوتاهی از این بسته استفاده کنند، در غیر این صورت بسته منقضی خواهد شد. این رویکرد، اگرچه برای اپراتور منطقی است، اما ممکن است برای کاربرانی که در آن هفته نیاز چندانی به اینترنت ندارند، مطلوب نباشد.
حق کاربران در قبال اختلالات
از منظر حقوقی، این سوال مطرح میشود که آیا اپراتورها و دولت در قبال اختلالات اینترنت مسئولیت دارند یا خیر؟ بر اساس قوانین و مقررات، اپراتورها موظف به ارائه خدمات با کیفیت مشخصی هستند و در صورت عدم ارائه خدمات، باید پاسخگو باشند. کاربران نیز حق دارند از کیفیت خدمات ارائه شده انتظار داشته باشند. با این حال، اختلالات گسترده و سراسری که گاه به دلایل امنیتی یا مدیریتی رخ میدهد، معمولاً از شمول مسئولیت اپراتورها خارج است. در این موارد، دولت یا نهادهای تصمیمگیرنده باید پاسخگو باشند. اما کاربران عادی معمولاً نمیدانند که به کدام نهاد باید شکایت ببرند و چگونه میتوانند حقوق خود را پیگیری کنند. اقدام وزیر ارتباطات برای جبران بخشی از این خسارتها، میتواند یک رویه حقوقی جدید ایجاد کند. شاید در آینده، کاربران بتوانند در صورت بروز اختلالات مشابه، خواستار جبران خسارت شوند و اپراتورها موظف به پاسخگویی باشند.
آیا این رویکرد ادامه خواهد یافت؟
این اولین بار نیست که اپراتورها برای جبران اختلالات، بستههای هدیه ارائه میدهند. در گذشته نیز موارد مشابهی رخ داده است. اما آیا این رویکرد میتواند به یک رویه دائمی تبدیل شود؟ پاسخ به این سوال به عوامل متعددی بستگی دارد.
- نخست، به میزان فشار افکار عمومی و رسانهها. اگر کاربران و رسانهها پس از هر اختلال گسترده، خواستار جبران خسارت شوند، اپراتورها و دولت ممکن است مجبور به پاسخگویی شوند.
- دوم، به وضعیت اقتصادی اپراتورها. ارائه بستههای هدیه برای اپراتورها هزینه دارد و آنها فقط در صورتی حاضر به این کار میشوند که فشار کافی وجود داشته باشد.
- سوم، به سیاستهای کلان ارتباطی کشور. اگر دولت به این نتیجه برسد که جبران خسارت میتواند به کاهش نارضایتیها کمک کند، ممکن است اپراتورها را به این کار تشویق کند. در هر صورت، اقدام اخیر همراه اول میتواند به عنوان یک گام مثبت در جهت پاسخگویی به کاربران تلقی شود.