آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
سازمان ملل متحد روز پنجشنبه از برگزاری نشست «گروه هماهنگی افغانستان» در هفته جاری در شهر استانبول ترکیه خبر داد؛ نشستی که در آن شرکای این گروه بر ادامه حمایت از مردم افغانستان به ویژه اقشار آسیبپذیر تأکید کردهاند. در یادداشتی که دفتر سازمان ملل در شبکه اجتماعی اکس (توییتر سابق) منتشر کرد، آمده است که شرکتکنندگان در این نشست، بر حمایت از زنان، بازگشتکنندگان و سایر اقشار نیازمند افغانستان تأکید ویژه داشتهاند. سازمان ملل دو تصویر از جریان این برنامه منتشر کرده است، اما در این اطلاعیه مشخص نشده که نشست در کدام روزهای خاص و با حضور کدام مقامها و نهادهای بینالمللی برگزار شده است. این نشست در حالی برگزار میشود که نزدیک به سه سال و نیم از تحولات سیاسی افغانستان و روی کار آمدن طالبان میگذرد و جامعه جهانی همچنان در جستجوی سازوکاری مؤثر برای هماهنگی کمکهای بشردوستانه به این کشور است.
شهر استانبول طی سالهای اخیر به یکی از مراکز اصلی گفتگوهای بینالمللی درباره افغانستان تبدیل شده است. سال گذشته خورشیدی نیز این نشست برای دو روز در همین شهر برگزار شده بود. در نشست قبلی که در استانبول برگزار شد، اولویتهای جامعه جهانی و نحوه هماهنگی کمکها به مردم افغانستان مورد بحث و بررسی قرار گرفته بود. به نظر میرسد نشست امسال نیز ادامه همان مسیر باشد. ترکیه به عنوان کشور میزبان، همواره نقش پل ارتباطی میان افغانستان و جامعه جهانی را ایفا کرده است. میزبانی از این نشستها نشاندهنده تلاش آنکارا برای حفظ جایگاه خود در معادلات منطقهای است. در این گزارش، جزئیات موجود از نشست استانبول، پیشینه نشستهای گروه هماهنگی افغانستان و چالشهای پیش روی کمکهای بشردوستانه به افغانستان را مرور میکنیم.
گروه هماهنگی افغانستان چیست و چه اهدافی دارد؟
گروه هماهنگی افغانستان (Afghanistan Coordination Group) یک سازوکار بینالمللی است که به ابتکار سازمان ملل متحد و با مشارکت کشورهای donor، نهادهای بشردوستانه و سازمانهای بینالمللی تشکیل شده است. هدف اصلی این گروه، هماهنگی هرچه بهتر کمکهای بشردوستانه به افغانستان و جلوگیری از دوبارهکاری و موازیکاری میان نهادهای مختلف است. این گروه همچنین تلاش میکند تا نیازهای واقعی مردم افغانستان را شناسایی و بر اساس آن، اولویتبندی کمکها را انجام دهد. یکی از مهمترین وظایف این گروه، ایجاد پل ارتباطی میان جامعه جهانی و نهادهای حاکم بر افغانستان است. با توجه به اینکه حاکمیت فعلی افغانستان از سوی بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته نشده، کانالهای رسمی ارتباطی محدود است. گروه هماهنگی افغانستان به عنوان یک نهاد غیرسیاسی و بشردوستانه، بستری را فراهم میکند که کمکهای بینالمللی بدون درگیریهای سیاسی به دست نیازمندان واقعی برسد. نشست استانبول یکی از منظمترین گردهماییهای این گروه در سطح منطقه است. ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی، روابط نسبتاً خوب با همه طرفهای درگیر و سابقه میزبانی از گفتگوهای صلح، گزینه مناسبی برای برگزاری این نشستها محسوب میشود.
تأکید ویژه بر حمایت از زنان و بازگشتکنندگان؛ چرا این دو گروه در اولویت هستند؟
سازمان ملل در اطلاعیه خود به طور خاص بر دو گروه «زنان» و «بازگشتکنندگان» تأکید کرده است. این انتخاب تصادفی نیست. زنان افغانستان در سه سال و نیم گذشته با سختگیرانهترین محدودیتهای اعمال شده بر حقوق خود مواجه بودهاند. از ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از پایه ششم تا محدودیتهای شدید در اشتغال و حضور در جامعه. سازمان ملل بارها این محدودیتها را «آپارتاید جنسیتی» خوانده و خواستار لغو فوری آن ها شده است. گروه «بازگشتکنندگان» نیز یکی از بزرگترین چالشهای بشردوستانه افغانستان را تشکیل میدهد. در سالهای اخیر، هزاران افغانی که در پاکستان، ایران و کشورهای اروپایی زندگی میکردند، به اجبار یا به صورت داوطلبانه به افغانستان بازگشتهاند. این افراد اغلب بدون سرپناه، شغل و امکانات اولیه وارد کشوری میشوند که خود درگیر فقر و بحران انسانی است. تأمین مسکن، غذا، آب آشامیدنی سالم و خدمات اولیه بهداشتی برای این بازگشتکنندگان، اولویت فوری جامعه جهانی است. تأکید گروه هماهنگی بر این دو گروه، نشاندهنده آگاهی جامعه جهانی از عمق بحران در این حوزههاست. اما سؤال اصلی این است که آیا این تأکیدها صرفاً در بیانیهها باقی میماند یا به اقدام عملی تبدیل خواهد شد؟
ابهام در جزئیات نشست؛ چرا سازمان ملل از شفافسازی خودداری کرده است؟
یکی از نکات قابل تأمل در اطلاعیه سازمان ملل، عدم شفافیت در جزئیات نشست است. در این اطلاعیه مشخص نشده که نشست در کدام روزهای هفته جاری برگزار شده است (یا میشود)، کدام مقامهای سازمان ملل، کدام کشورها و کدام نهادهای غیردولتی در آن حضور داشتهاند. همچنین این سؤال مطرح است که آیا نمایندگانی از حاکمیت فعلی افغانستان نیز به این نشست دعوت شدهاند یا خیر. این سطح از ابهام، باعث ایجاد نگرانیهایی درباره ماهیت و کارآمدی این نشستها شده است. برخی منتقدان معتقدند گروه هماهنگی افغانستان به یک «باشگاه گفتگوی بسته» تبدیل شده که خروجی آن تنها بیانیههای کلی و غیرعملی است. عدم انتشار دقیق جزئیات، شفافیت و پاسخگویی این نهاد را زیر سؤال میبرد. از سوی دیگر، میتوان این ابهام را ناشی از حساسیتهای سیاسی نیز دانست. به احتمال زیاد برخی کشورها یا نهادها تمایل ندارند حضورشان در این نشست به طور علنی اعلام شود. همچنین مذاکرات درباره نحوه تعامل با حاکمیت فعلی افغانستان هنوز از حساسیت بالایی برخوردار است. با این حال، برای اعتمادسازی میان افکار عمومی افغانستان، شفافسازی بیشتر درباره این نشستها ضروری به نظر میرسد.
مقایسه با نشست سال گذشته؛ چه تغییری کرده و چه نکرده است؟
سال گذشته خورشیدی نیز نشستی مشابه به مدت دو روز در استانبول برگزار شد. در آن نشست، اولویتهای جامعه جهانی و نحوه هماهنگی کمکها به مردم افغانستان بررسی شده بود. همچنین تأکید شده بود که کمکهای بشردوستانه نباید با مسائل سیاسی گره بخورد. به نظر میرسد نشست امسال ادامه همان مسیر باشد و اهداف کلی تغییر چندانی نکرده است. اما تفاوت اصلی، شاید در شدت بحران انسانی باشد. در یک سال گذشته، وضعیت اقتصادی افغانستان بدتر شده، آمار گرسنگی افزایش یافته و محدودیتهای اعمال شده بر زنان و دختران تشدید شده است. بنابراین، نشست امسال با فوریت بیشتری نسبت به سال گذشته برگزار میشود، هرچند ابزارهای عملی جامعه جهانی برای تغییر وضعیت محدود است. نکته دیگر، حضور یا عدم حضور بازیگران جدید است. در یک سال گذشته، برخی کشورها رویکرد خود را نسبت به افغانستان تعدیل کردهاند. مثلاً چین و روسیه ارتباطات دیپلماتیک خود را با حاکمیت فعلی گسترش دادهاند. بررسی اینکه آیا این کشورها نیز در نشست استانبول حضور داشتهاند یا خیر، میتواند تصویر دقیقتری از تحولات ارائه دهد. اما متأسفانه سازمان ملل در این زمینه نیز شفافسازی نکرده است.
چالشهای پیش روی کمکهای بشردوستانه به افغانستان؛ از کمبود بودجه تا موانع سیاسی
با وجود همه نشستها و تعهدات بینالمللی، کمکهای بشردوستانه به افغانستان با چالشهای جدی مواجه است.
- اولین چالش، کمبود بودجه است. در سال ۲۰۲۶، سازمان ملل بودجهای حدود ۴.۵ میلیارد دلار برای افغانستان درخواست کرده، اما تاکنون کمتر از ۲۰ درصد آن تأمین شده است. جنگ در اوکراین و غزه، توجه جامعه جهانی را از افغانستان منحرف کرده و منابع مالی محدود بین بحرانهای متعدد تقسیم شده است.
- دومین چالش، موانع اداری و دسترسی است. نهادهای حاکم بر افغانستان، اگرچه همکاری نسبی با سازمانهای بشردوستانه دارند، اما گاهی دسترسی به مناطق دوردست را با محدودیت مواجه میکنند. همچنین، محدودیتهای کاری برای زنان افغان شاغل در نهادهای بینالمللی، توزیع کمکها را با اختلال مواجه کرده است.
- سومین چالش، ماهیت سیاسی کمکها است. برخی کشورها کمکهای خود را مشروط به تغییر رفتار حاکمیت فعلی در حوزه حقوق زنان و تشکیل دولت فراگیر کردهاند. در حالی که برخی دیگر معتقدند کمکهای بشردوستانه نباید مشروط باشد. این اختلاف نظر، هماهنگی را دشوار کرده و عملاً سرعت و کیفیت کمکها را کاهش داده است. به نظر میرسد نشست استانبول نیز نتوانسته این اختلافات اساسی را حل کند و خروجی آن به درخواستهای کلی برای «حمایت بیشتر» محدود شده است.