آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
منابع آگاه در کاخ سفید به خبرگزاری رویترز گفتهاند که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، قصد دارد محاصره دریایی ایران را برای ماهها ادامه دهد تا صادرات نفت کشور را فلج کرده و تهران را به پذیرش شروط واشنگتن وادار سازد. طبق این گزارش، ترامپ در نشست روز دوشنبه خود با مقامات ارشد نظامی و امنیتی، سه گزینه اصلی را بررسی کرده و در نهایت «ادامه محاصره دریایی» را به عنوان کمریسکترین گزینه نسبت به از سرگیری حملات نظامی یا کنارهگیری کامل از درگیری انتخاب کرده است . تحلیلگران میگویند استراتژی جدید کاخ سفید مبتنی بر «فشار حداکثری ۲.۰» است؛ این بار نه با تحریمهای اقتصادی، بلکه با محاصره نظامی مستقیم بنادر ایران. دادههای شرکت تحلیل نفت «ورتکسا» نشان میدهد که بین ۱۳ تا ۲۵ آوریل (۲۴ فروردین تا ۵ اردیبهشت)، تنها چند نفتکش حامل نفت ایران موفق به ترک دریای عمان شدهاند که نسبت به مدت مشابه مارس (اسفند) بیش از ۸۰ درصد کاهش داشته است.
منبع دیگر، شاخصهای اقتصادی از سقوط آزاد ریال و تورم افسارگسیخته حکایت دارد. بانک مرکزی ایران نرخ تورم سالانه را ۶۵.۸ درصد اعلام کرده و ارزش ریال به پایینترین حد تاریخی خود رسیده است. این وضعیت در حالی رقم میخورد که تنگه هرمز عملاً مسدود شده و صادرات نفت کشورهای عربستان، امارات، کویت و عراق نیز با اختلال جدی مواجه شده است. نیروی دریایی آمریکا اعلام کرده که از زمان آغاز محاصره، «۴۴ کشتی تجاری مجبور به تغییر مسیر یا بازگشت به بندر شدهاند» و «۴۱ نفتکش با ۶۹ میلیون بشکه نفت وجود دارد که رژیم ایران قادر به فروش آنها نیست». در این گزارش، جزئیات برنامه آمریکا برای تداوم محاصره، تأثیر آن بر اقتصاد ایران و واکنش جامعه جهانی را مرور میکنیم.
جزئیات محاصره دریایی و تأثیر آن بر صادرات نفت ایران
محاصره دریایی آمریکا که از تاریخ ۱۳ آوریل (۲۴ فروردین) عملاً آغاز شده، بنادر اصلی ایران از جمله جزیره خارک و بندر چابهار را هدف گرفته است . بر اساس دادههای شرکت ورتکسا، صادرات نفت ایران که در ماه مارس (اسفند ۱۴۰۴) حدود ۲۳.۴ میلیون بشکه بود، در فاصله ۱۳ تا ۲۵ آوریل (کمتر از دو هفته) به حدود ۴ میلیون بشکه سقوط کرده است . نکته قابل توجه این است که حتی همین ۴ میلیون بشکه نیز ممکن است به مقصد نرسیده باشد. شرکت تحلیل نفت «کپلر» اعلام کرده که از زمان آغاز محاصره، هیچ نفتکش حامل نفت ایران را مشاهده نکرده که موفق به ترک دریای عمان شده باشد . تأیید این موضوع دشوار است زیرا بسیاری از نفتکشها برای فرار از رهگیری، سیستم ردیابی خود را خاموش کردهاند. علاوه بر کاهش صادرات، ایران با مشکل کمبود فضای ذخیرهسازی نفت نیز مواجه شده است. شرکت کپلر هشدار داده که ظرفیت ذخیرهسازی خشکی ایران حدود ۸۶ میلیون بشکه است که اکنون ۶۰ درصد آن پر شده است. برآورد میشود ایران ظرف یک تا دو هفته دیگر مجبور به کاهش تولید شود . کارشناسان هشدار میدهند توقف تولید در چاههای نفت میتواند به دلیل تغییر فشار مخازن، آسیبهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد .
واکنش ترامپ به پیشنهاد ایران و تشدید فشار
بر اساس گزارش وال استریت ژورنال، ایران پیشنهادی سه مرحلهای برای بازگشایی تنگه هرمز ارائه کرده بود که در آن بحث مذاکرات هستهای به بعد از پایان درگیری موکول میشد. ترامپ اما این پیشنهاد را «عدم حسن نیت» تلقی کرده و معتقد است ایران قصد دارد آمریکا را سر کار بگذارد. در مقابل، ترامپ دستور تمدید محاصره را صادر کرده و به شرکتهای نفتی آمریکایی اطمینان داده است که «تمهیدات لازم برای کاهش تأثیر محاصره بر مصرفکنندگان آمریکایی» اندیشیده شده است . کاخ سفید باور دارد ایران در «وضعیت فروپاشی» قرار دارد و محاصره را بهترین ابزار برای وادار کردن تهران به مذاکره میداند. یک مقام کاخ سفید به رویترز گفته است که هدف از محاصره «فلج کردن صادرات ایران و وادار کردن آن به پذیرش شروط واشنگتن» است. در همین حال، دولت آمریکا از کشورهای دیگر دعوت کرده تا به ائتلاف جدیدی به نام «سازه آزادی دریانوردی» بپیوندند، هرچند فرانسه و انگلیس شرط خود را برای مشارکت، پایان یافتن درگیری اعلام کردهاند .
تأثیر محاصره بر اقتصاد ایران؛ تورم ۶۵ درصدی و سقوط ریال
طی دو ماه جنگ و متعاقباً محاصره دریایی، اقتصاد ایران با بحران عمیقی مواجه شده است. بانک مرکزی ایران نرخ تورم سالانه را ۶۵.۸ درصد اعلام کرده است . ارزش ریال نیز در روزهای اخیر به پایینترین حد تاریخی خود سقوط کرده است. برآوردهای اولیه حاکی از آن است که از زمان آغاز جنگ، دست کم یک میلیون نفر شغل خود را از دست دادهاند. «زندگی دیگر قابل تحمل نیست»؛ این جمله تحلیلگر وینایند که وضعیت معیشتی ایران را توصیف میکند . هزینههای زندگی به شدت افزایش یافته و اقشار کمدرآمد بیش از همه تحت فشار هستند. کارشناسان اقتصادی معتقدند ایران حداکثر چند هفته دیگر فرصت دارد تا به راهحلی برای خروج از بحران دست یابد. شرکت کپلر هشدار داده که ظرفیت ذخیرهسازی نفت ایران در حال اتمام است و پس از آن، ایران مجبور به کاهش تولید خواهد شد. توقف تولید در چاههای نفت میتواند به دلیل تغییر فشار مخازن، آسیبهای جبرانناپذیری به همراه داشته باشد که بازیابی مجدد تولید را بسیار پرهزینه یا حتی غیرممکن میکند .
دیپلماسی پشت پرده؛ مذاکرات غیرمستقیم از طریق پاکستان
در حالی که آمریکا و ایران در ظاهر هیچ گفتوگوی مستقیمی ندارند، دیپلماسی پشت پرده از طریق پاکستان در جریان است. یک منبع پاکستانی به رویترز گفته است که ایران «پیشنهادی» را به آمریکا منتقل کرده و آمریکا نیز «ملاحظات» خود را در پاسخ ارائه داده است. ایران تا پایان هفته فرصت یافته تا پاسخ دهد. این دیپلماسی در حالی ادامه مییابد که ترامپ در شبکه اجتماعی خود «تروث سوشال» نوشته است: «ایران نمیتواند یک بمب هستهای داشته باشد.» تهران اما بارها تأکید کرده است که برنامه هستهایاش صلحآمیز است. مقامات ایران شرط اصلی خود را برای هرگونه توافق، «تأیید حقوق غنیسازی اورانیوم» و «پایان رسمی مناقشه» پیش از هرگونه مذاکره درباره برنامه هستهای اعلام کردهاند . این موضع با خواسته آمریکا مبنی بر تعلیق کامل فعالیتهای هستهای ایران فاصله زیادی دارد.
سناریوهای پیش رو؛ از تشدید تا «جنگ منجمد»
سه سناریوی اصلی برای آینده محاصره دریایی قابل ترسیم است.
- سناریوی نخست، ادامه وضعیت موجود و تشدید تدریجی فشار است.در این سناریو، محاصره تا زمانی که اقتصاد ایران در آستانه فروپاشی کامل قرار گیرد ادامه مییابد. واشنگتن باور دارد تهران سرانجام ناچار به پذیرش شروط خواهد شد. اما قطر به عنوان یکی از میانجیهای منطقهای هشدار داده که این وضعیت میتواند به یک «جنگ منجمد» تبدیل شود که برای سالها ادامه یابد .
- سناریوی دوم، تسکین تدریجی محاصره در ازای امتیازات ایران است. در این سناریو، ایران ممکن است برای کاهش فشار، امتیازاتی در زمینه بازگشایی تنگه هرمز ارائه دهد، اما احتمالاً مسائل کلیدی مانند برنامه هستهای را به بعد موکول خواهد کرد . چنین توافقی ممکن است موقت باشد اما میتواند فضا را برای مذاکرات بیشتر باز کند.
- سناریوی سوم، شکست کامل مذاکرات و تشدید نظامی درگیری است. هرچند در حال حاضر طرفین از تشدید نظامی خودداری میکنند، اما ترامپ تأکید کرده که «گزینه نظامی همچنان روی میز است» . در صورت بنبست کامل، احتمال از سرگیری حملات هوایی یا اقدامات نظامی محدود وجود دارد. هر سه سناریو حاکی از آن است که پایانی سریع برای بحران پیشرو انتظار نمیرود و منطقه باید خود را برای ماههای سخت آماده کند.