آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
شبکه خبری الجزیره امروز (جمعه ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۵) در گزارشی مدعی شد که «فیلد مارشال عاصم منیر»، فرمانده ارتش پاکستان، در آینده نزدیک به واشنگتن و تهران سفر خواهد کرد. بر اساس این گزارش، این سفر به محض اینکه «نشانههایی از تمایل در هر دو طرف برای فراتر رفتن از مواضع اعلام شدهشان مشاهده شود، انجام خواهد گرفت.» به عبارت دیگر، پاکستان در حال رصد وضعیت است تا در زمان مناسب وارد عمل شود. پاکستان در ماههای اخیر نقش میانجیگری فعالی بین ایران و آمریکا ایفا کرده است. پس از تشدید جنگ تحمیلی (اسفند ۱۴۰۴) و محاصره دریایی تنگه هرمز، اسلامآباد بارها پیشنهاد میانجیگری خود را به دو طرف اعلام کرده بود. در فروردین ۱۴۰۵، «مذاکرات غیرمستقیم» ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان در اسلامآباد برگزار شد. هرچند آن مذاکرات به توافق نهایی منجر نشد، اما «احتمالاً بسترهای تبادل پیام و کاهش تنش» ایجاد گردید.
عاصم منیر (۵۸ ساله) که از نوامبر ۲۰۲۲ (آبان ۱۴۰۱) فرماندهی ارتش پاکستان را بر عهده دارد، در سالهای اخیر روابط نزدیکی با هر دو طرف ایران و آمریکا داشته است. او در ژانویه ۲۰۲۴ (دی ۱۴۰۲) به دعوت سیدعلی خامنهای به تهران سفر کرده بود. ایالات متحده نیز منیر را یک «متحد استراتژیک» میداند. پاکستان علیرغم روابط نزدیک با چین (دشمن استراتژیک آمریکا)، یکی از متحدان اصلی ایالات متحده در جنگ علیه طالبان (۲۰۰۱-۲۰۲۱) بود و هنوز هم همکاریهای اطلاعاتی و نظامی با واشنگتن دارد. الجزیره نوشته است که هدف از سفر احتمالی منیر، «کاهش تنشها و ایجاد زمینه برای آتشبس پایدار و مذاکرات مستقیم» است. هرچند که هنوز هیچ مقام رسمی از پاکستان، ایران و آمریکا این خبر را تأیید نکرده است. در این گزارش، ضمن مرور سابقه نقش میانجیگری پاکستان در بحرانهای منطقهای (از جمله بحران افغانستان و اختلافات ایران و عربستان)، به تحلیل دلایل انتخاب عاصم منیر به عنوان شخصیت میانجی، و سناریوهای محتمل در سفرهای پیش رو میپردازیم.
سابقه میانجیگری پاکستان در بحرانهای منطقهای
پاکستان از زمان استقلال (۱۹۴۷) تاکنون نقش میانجیگری در چندین بحران مهم منطقهای ایفا کرده است. مهمترین موارد:
-
میانجیگری بین آمریکا و طالبان (۲۰۰۹-۲۰۲۱)
پاکستان بارها میزبان مذاکرات بین مقامات آمریکایی و رهبران طالبان بود. این مذاکرات در نهایت به توافق دوحه (۲۰۲۰) و خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان منجر شد. عاصم منیر (که در آن زمان فرمانده سپاه یازدهم ارتش در مناطق قبیلهای بود) نقش مهمی در فشار بر طالبان برای آتشبس داشت.
-
میانجیگری بین ایران و عربستان (۲۰۲۳)
چین میانجی اصلی بود، اما پاکستان نیز در حاشیه تلاش کرد. عاصم منیر در دسامبر ۲۰۲۳ (آذر ۱۴۰۲) به ریاض و تهران سفر کرد تا اختلافات مرزی و مذهبی را کاهش دهد (هرچند موفقیت چندان نداشت).
-
میانجیگری بین ایران و آمریکا (۲۰۲۵-۲۰۲۶)
پس از شروع جنگ تحمیلی علیه ایران (اسفند ۱۴۰۴)، پاکستان خود را به عنوان یک «بازیگر بیطرف» مطرح کرد. اسلامآباد به هر دو طرف وابسته است: از یک سو به نفت و گاز ارزان ایران نیاز دارد (از طریق خط لوله صلح)، از سوی دیگر به کمکهای مالی و نظامی آمریکا (برای مقابله با هند) نیازمند است.
نقش عاصم منیر: به عنوان فرمانده ارتش، او مستقیماً با سازمانهای اطلاعاتی پاکستان (آیاسآی) ارتباط دارد. در مذاکرات فروردین ۱۴۰۵، منیر در تماسهای تلفنی جداگانه با مقامات ایرانی و آمریکایی شرکت داشت.
دلایل انتخاب عاصم منیر (شخصیتی محوری در دیپلماسی پاکستان)
عاصم منیر (متولد ۱۹۶۸) یک نظامی باتجربه و دیپلمات پنهان است. چهار دلیل برای انتخاب او به عنوان شخصیت میانجی:
- دلیل اول: «اعتماد دو طرف» منیر در سالهای اخیر روابط نزدیکی با مقامات ارشد ایران (از جمله سرلشکر قاآنی فرمانده نیروی قدس سپاه) و آمریکا (ژنرال مایکل اریک کوریلا، فرمانده سنتکام) برقرار کرده است. او در سفر دی ۱۴۰۲ به تهران، با سیدعلی خامنهای (رهبر ایران) دیدار کرد و مورد استقبال گرم قرار گرفت.
- دلیل دوم: «قدرت نظامی پاکستان» پاکستان یکی از ۱۰ ارتش قدرتمند جهان (دارای سلاح هستهای) است. ایران و آمریکا نمیتوانند نفوذ پاکستان در منطقه (به ویژه در افغانستان) را نادیده بگیرند. منیر با استفاده از این کارت میتواند دو طرف را به پای میز مذاکره بکشاند.
- دلیل سوم: «نیاز اقتصادی پاکستان به صلح» جنگ در خاورمیانه، قیمت نفت و گاز را افزایش داده و به اقتصاد پاکستان (که با بحران شدید ارزی روبروست) ضربه زده است. اسلامآباد به هر قیمتی خواهان «آتشبس» است تا تجارت خود را از سر بگیرد.
- دلیل چهارم: «رقابت با چین» چین نیز در ماههای اخیر تلاش کرده میان ایران و عربستان (و اخیراً ایران و آمریکا) میانجیگری کند. پاکستان (که متحد سنتی چین است) نمیخواهد در سایه پکن قرار گیرد، بنابراین خودش وارد عمل میشود.
واکنش ایران و آمریکا به خبر سفر منیر (هنوز رسمی نشده)
تا لحظه تنظیم این گزارش، «هیچ یک از مقامات ایرانی، آمریکایی و پاکستانی این خبر را تأیید نکرده اند.» با این حال، تحلیلگران سه سناریو را محتمل میدانند:
-
سناریوی اول (خوشبینانه – ۳۰٪ احتمال)
«آمادگی برای مذاکرات مستقیم» اگر سفر منیر انجام شود و دو طرف نشانههایی از تمایل برای مذاکره مستقیم نشان دهند، احتمالاً آتشبس موقت به آتشبس دائمی تبدیل خواهد شد. ایران ممکن است حاضر شود در مورد برنامه هستهای (در ازای رفع تحریمها) مذاکره کند.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه – ۶۰٪ احتمال)
«ادامه وضعیت موجود با کاهش تنش» در این سناریو، منیر موفق میشود دو طرف را به «آتشبس ۳ ماهه» متقاعد کند. اما مذاکرات مستقیم (مثل مذاکرات وین) آغاز نمیشود و فقط «تبادل پیام» ادامه مییابد.
-
سناریوی سوم (بدبینانه – ۱۰٪ احتمال)
«عدم موفقیت سفر» اگر دو طرف به مواضع قبلی خود اصرار بورزند (ایران: «اول رفع تحریمها، بعد مذاکره» و آمریکا: «اول توقف برنامه هستهای، بعد رفع تحریمها»)، سفر منیر بینتیجه پایان مییابد.
ارتش پاکستان احتمالاً سفر منیر را زمانی اعلام میکند که حداقل یک «امتیاز کوچک» (مثلاً آزادی زندانیان یا تبادل محموله بشردوستانه) از دو طرف بگیرد.
نقش پاکستان در بحران افغانستان و ارتباط آن با ایران و آمریکا
پاکستان یکی از تاثیرگذارترین بازیگران در افغانستان است. طالبان (که اکنون در کابل بر سر کار است) از دهه ۱۹۹۰ تاکنون متحد استراتژیک ارتش پاکستان بوده است. ایران و آمریکا هر دو به دنبال نفوذ در طالبان هستند.
-
از نظر ایران
طالبان مانع از نفوذ گروههای تجزیهطلب (مثل جیش العدل) در سیستان و بلوچستان میشود. ایران با طالبان روابط کاری دارد (هرچند نه رسمی). پاکستان میتواند به عنوان واسطه، تنشهای مرزی ایران و طالبان (بر سر حقآبه هیرمند) را کاهش دهد.
-
از نظر آمریکا
طالبان مانع از بازگشت القاعده به افغانستان شده است. واشنگتن از پاکستان میخواهد که طالبان را به تشکیل «دولت فراگیر» (با مشارکت تاجیکان و ازبکان) تحت فشار بگذارد. عاصم منیر در سفر قبلی خود به کابل (دی ۱۴۰۴) با ملا هبتالله آخندزاده (رهبر طالبان) دیدار کرده است. او میتواند از این نفوذ برای میانجیگری بین ایران و آمریکا استفاده کند.
چشمانداز آینده (آیا سفر منیر برگ برنده پاکستان خواهد بود؟)
نظر کارشناسان: «سفر عاصم منیر به تنهایی نمیتواند بحران را حل کند، اما میتواند زمینهساز گامهای بعدی باشد.» سه نکته مهم:
- نکته اول: «همزمانی با انتخابات آمریکا» انتخابات سنای آمریکا در نوامبر ۲۰۲۶ (آبان ۱۴۰۵) برگزار میشود. دولت فعلی (دونالد ترامپ) تمایل ندارد در آستانه انتخابات، امتیاز بزرگی به ایران بدهد. بنابراین، احتمال موفقیت سفر منیر قبل از انتخابات کم است. شاید سفر به بعد از انتخابات موکول شود.
- نکته دوم: «نقش چین و روسیه» پکن و مسکو نیز رقیب پاکستان در میانجیگری هستند. روسیه در حال مذاکره با ایران برای خرید موشک های بالستیک است. چین نیز به دنبال سهم بیشتری از بازار نفت ایران است. پاکستان باید از این رقابت برای پیشبرد دیپلماسی خود استفاده کند.
- نکته سوم: «اراده خود ایران و آمریکا» اگر دو طرف واقعاً خواستار صلح باشند، حتی فرستاده پاکستان (منیر) نمیتواند مانع پیشرفت شود. اگر نخواهند، حتی شخصیت قدرتمندی مثل منیر هم شکست میخورد. الجزیره در پایان گزارش خود نوشت: «اسلامآباد هنوز تصمیم نهایی برای اعزام منیر را نگرفته است. این سفر فقط در صورت احساس «آمادگی» دو طرف انجام خواهد شد.» باید منتظر ماند و دید که آیا برگ جدیدی در صفحه روابط ایران و آمریکا ورق میخورد یا خیر.