آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
پس از ماهها قطعی و محدودیت شدید اینترنت در کشور، خبر امیدوارکنندهای از ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی به گوش میرسد. سیتنا، خبرگزاری ارتباطات و فناوری اطلاعات، از تصویب بازگشایی اینترنت بینالملل در جلسه صبح امروز (دوشنبه ۴ خرداد ۱۴۰۵) خبر داد. این جلسه به ریاست «محمدرضا عارف»، معاون اول رئیسجمهور، برگزار شده و مصوبه بازگشت اینترنت به وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴ به تصویب رسیده است. بر اساس این مصوبه، قرار است اینترنت بینالملل به وضعیتی بازگردد که پیش از محدودیتهای گسترده دیماه حاکم بود. این تصمیم در حالی اتخاذ میشود که بیش از ۹۰ روز از قطعی سراسری اینترنت در کشور میگذرد و فشارهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از این محدودیتها روز به روز افزایش یافته است. با این حال، این مصوبه هنوز نهایی نیست؛ برای اجرا باید به تأیید «مسعود پزشکیان»، رئیسجمهور، برسد. در صورت تأیید رئیسجمهور، مصوبه برای اجرا به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ابلاغ خواهد شد. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این خبر، روند اجرایی و تأثیر آن بر وضعیت اینترنت کشور را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
جزئیات جلسه ستاد ویژه و مصوبه بازگشایی
- «ستاد راهبری و ساماندهی فضای مجازی» که چندی پیش با هدف حل بحران اینترنت کشور تشکیل شده بود، صبح امروز (دوشنبه ۴ خرداد ۱۴۰۵) جلسه مهمی را به ریاست «محمدرضا عارف» برگزار کرد. در این جلسه، مصوبه «بازگشت اینترنت به وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴» به تصویب رسید. این مصوبه از چند جهت حائز اهمیت است:
نخست، این اولین بار است که یک نهاد بالادستی با اختیارات اجرایی، رسماً پایان محدودیتهای اینترنتی ناشی از جنگ را تصویب میکند. پیش از این، وعدههای متعددی از سوی مقامات دولتی برای بازگشایی اینترنت داده شده بود، اما تاکنون هیچ اقدام عملی صورت نگرفته بود.
- دوم، عبارت «بازگشت به وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴» تعبیر دقیقی است. پیش از آغاز جنگ در دیماه ۱۴۰۴، اینترنت ایران با وجود فیلترینگ برخی پلتفرمها، حداقل برای عموم مردم در دسترس بود. اما از دیماه، اینترنت تقریباً به طور کامل قطع شد. این مصوبه به معنای بازگشت به همان سطح دسترسی پیش از جنگ است.
- سوم، این تصمیم در شرایطی اتخاذ میشود که به گزارش «نتبلاکس» (NetBlocks) و «کلودفلر» (Cloudflare)، ایران بیش از ۹۰ روز قطعی سراسری اینترنت را تجربه کرده است؛ طولانیترین قطعی اینترنت در جهان. فشارهای داخلی (از سوی کسبوکارها و مردم) و همچنین انتقادات مقامات ارشد دولتی (از جمله وزیر علوم و معاون اول رئیسجمهور) از این وضعیت، احتمالاً در این تصمیم مؤثر بوده است.
نقش معاون اول رئیسجمهور در روند بازگشایی
- «محمدرضا عارف» به عنوان رئیس ستاد ویژه، نقش کلیدی در پیشبرد این مصوبه داشته است. این نخستین بار نیست که عارف درباره ضرورت بازگشایی اینترنت اظهارنظر میکند. او پیش از این نیز در اظهاراتی صریح، اینترنت را «حق عمومی مردم» دانسته و خواستار رفع محدودیتها شده بود. حضور عارف در رأس ستاد ویژه، از دو جهت قابل توجه است:
نخست، او به عنوان معاون اول رئیسجمهور، از بالاترین مقامات اجرایی کشور است و تصمیمات او از وزن سیاسی بالایی برخوردار است.
- دوم، عارف به عنوان چهرهای معتدل و مورد قبول طیفهای مختلف سیاسی، میتواند به عنوان یک «پل ارتباطی» میان دولت و نهادهای امنیتی و نظامی (که مخالف اصلی بازگشایی اینترنت بودهاند) عمل کند.
شایان ذکر است که در ماههای اخیر، اختلاف نظر جدی میان دولت و نهادهای امنیتی بر سر موضوع اینترنت وجود داشته است. در حالی که دولت (به ویژه وزارت ارتباطات) خواهان بازگشایی هرچه سریعتر اینترنت بوده، شورای عالی امنیت ملی و سپاه پاسداران بر لزوم ادامه محدودیتها به دلایل امنیتی تأکید داشتهاند. تشکیل ستاد ویژه با ریاست عارف، تلاشی برای ایجاد اجماع و عبور از این اختلافات بوده است.
نقش رئیسجمهور و تأیید نهایی مصوبه
مصوبه ستاد ویژه برای اجرایی شدن، نیازمند «تأیید نهایی» رئیسجمهور است. بر اساس اصل ۱۲۷ قانون اساسی، رئیسجمهور مسئولیت اجرای قوانین و هماهنگی تصمیمات قوای مجریه را بر عهده دارد. بنابراین، «مسعود پزشکیان» باید با این مصوبه موافقت کند تا وزارت ارتباطات بتواند آن را اجرا کند. در صورت تأیید پزشکیان، مصوبه به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ابلاغ خواهد شد. وزارت ارتباطات نیز موظف است با همکاری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (رگولاتوری)، زیرساختهای فنی برای بازگشت اینترنت را فراهم کند. نکته مهم این است که پزشکیان خود در طول مبارزات انتخاباتی و پس از آن، بارها بر ضرورت بازگشایی اینترنت و رفع فیلترینگ تأکید کرده بود.
او پیش از این در صفحه شخصی خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که به عارف دستور تشکیل ستادی برای بازگرداندن اینترنت داده است. بنابراین، انتظار میرود که او با این مصوبه موافقت کند. با این حال، برخی منابع از وجود «موانع امنیتی» و «مخالفت نهادهای نظامی» خبر میدهند که ممکن است روند تأیید را به تأخیر بیندازد.
«بازگشت به وضعیت قبل از دیماه» چه معنایی دارد؟
مفهوم «وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴» نیاز به توضیح دارد، زیرا ممکن است ابهاماتی ایجاد کند.
قبل از دیماه ۱۴۰۴، اینترنت ایران به طور کامل قطع نبود، اما «فیلتر» بود. یعنی بسیاری از پلتفرمهای خارجی (از جمله اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، یوتیوب، توییتر و فیسبوک) سالها بود که فیلتر بودند و تنها از طریق ابزارهای فیلترشکن (VPN) قابل دسترسی بودند. همچنین سرعت اینترنت در برخی ساعات کاهش مییافت و اختلالاتی وجود داشت.
اما آنچه از اسفندماه ۱۴۰۴ اتفاق افتاد، فراتر از فیلترینگ بود: «قطع کامل» اینترنت. طبق گزارش سازمانهای ناظر، ایران تقریباً به طور کامل از شبکه جهانی اینترنت جدا شد و عملاً کشور وارد یک «اینترنت ملی» و بسته شد. بنابراین، «بازگشت به وضعیت قبل از دیماه» به معنای «پایان قطعی کامل» و «بازگشت به سطح دسترسی سابق (با فیلترهای قبلی)» است. به عبارت دیگر، مردم میتوانند به اینترنت متصل شوند (بدون نیاز به ابزارهای خاص برای اتصال پایه)، اما برای دسترسی به پلتفرمهای فیلترشده همچنان به فیلترشکن نیاز خواهند داشت. همچنین اینترنت «پرو» (Internet Pro) که در ماههای اخیر به صورت محدود برای برخی کسبوکارها ارائه میشد، احتمالاً پس از بازگشایی عمومی، منسوخ خواهد شد یا تنها برای کاربران خاص باقی میماند.
چشمانداز و عوامل مؤثر بر اجرای مصوبه
با وجود خوشبینی ناشی از این خبر، چند عامل میتواند بر سرعت و نحوه اجرای آن تأثیر بگذارد:
۱. تأیید نهایی رئیسجمهور: همانطور که گفته شد، این گام نخست است. در صورت تأخیر در تأیید یا عدم تأیید، روند متوقف میشود. انتظار میرود ظرف چند روز آینده، پزشکیان موضع خود را اعلام کند.
۲. آمادگی فنی وزارت ارتباطات: بازگرداندن اینترنت پس از یک قطعی ۹۰ روزه، نیازمند بازسازی زیرساختهای فنی است. ممکن است این فرآیند چند روز تا چند هفته طول بکشد.
۳. واکنش نهادهای امنیتی و نظامی: مهمترین مانع بر سر راه بازگشایی اینترنت، مخالفت نهادهای امنیتی (به ویژه سپاه پاسداران) بوده است. این نهادها همواره اینترنت را یک «تهدید امنیتی» میدانستند و بر ادامه محدودیتها تأکید داشتند. با توجه به اینکه مصوبه در ستاد ویژه (که احتمالاً نمایندگانی از این نهادها نیز در آن حضور داشتهاند) تصویب شده است، احتمال مخالفت آنها کاهش یافته است، اما نمیتوان آن را به طور کامل رد کرد.
۴. ادامه جنگ و توافق صلح: وضعیت اینترنت به تحولات سیاسی-نظامی نیز گره خورده است. اگر تنشها دوباره افزایش یابد، احتمال برگشت دوباره محدودیتها وجود دارد. از سوی دیگر، اگر توافق صلح با آمریکا نهایی شود، فشارها برای بازگشایی پایدار اینترنت بیشتر خواهد شد.
۵. فشار افکار عمومی و کسبوکارها: اقتصاد دیجیتال ایران در این ۹۰ روز فلج شده است. هزاران کسبوکار آنلاین وابسته به اینترنت بینالملل، عملاً تعطیل شدهاند یا با زیان سنگین مواجه شدهاند. همچنین فشار مردمی به دلیل قطعی اینترنت، به اوج خود رسیده است. این فشارها یکی از عوامل اصلی تصمیمگیری مسئولان بوده است.
در مجموع، به نظر میرسد که پس از ماهها انتظار، سرانجام گامهای عملی برای بازگشایی اینترنت برداشته شده است. اما هنوز نمیتوان با قطعیت گفت که چه زمانی شاهد اجرای کامل این مصوبه خواهیم بود. شهروندان و کسبوکارها باید با صبر و احتیاط، تحولات را دنبال کنند تا خبر قطعی از منابع رسمی اعلام شود.