آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
خبر خوش برای دهکهای پایین جامعه؛ به گفته معاون ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر رئیس جمهور، به زودی رقم کالابرگ تغییر خواهد کرد. طباطبایی با اعلام این خبر، امیدها را برای افزایش میزان حمایت معیشتی از خانوارهای نیازمند زنده کرد. این وعده در حالی مطرح میشود که از مدتها پیش بحث حذف ارز ترجیحی و تأثیر آن بر افزایش قیمت کالاهای اساسی، دغدغه اصلی خانوادههای کمدرآمد بوده است. حالا به نظر میرسد دولت برای جبران این فشار اقتصادی، دست به کار شده است. طباطبایی در تشریح جزئیات این طرح گفت: در همان مقطع که بحث حذف ارز ترجیحی مطرح شد، پیشبینیهایی برای ترمیم رقم کالابرگ مطرح بود. اکنون نیز پیشنهادهایی ارائه شده، اعدادی مطرح و دولت در پی تأمین منابع آن است. نکته کلیدی در این وعده، ارتباط مستقیم افزایش کالابرگ با نوسانات نرخ ارز است. به گفته معاون دفتر رئیس جمهور، وعده پزشکیان این بود که متناسب با افزایش قیمت دلار، رقم کالابرگ نیز افزایش یابد.
منطق این طرح ساده است: وقتی قیمت دلار افزایش مییابد، واردکنندگان کالاهای اساسی با هزینه بیشتری مواجه میشوند و این افزایش قیمت در نهایت به مصرفکننده نهایی منتقل میشود. کالابرگ باید این فشار را جبران کند. طباطبایی تأکید کرد که اصل این موضوع پذیرفته شده است و فقط بر روی میزان دقیق رقم و چگونگی تأمین منابع آن بحثهایی وجود دارد که همچنان در دست بررسی است. اما مهمترین بخش اظهارات معاون دفتر رئیس جمهور، پیشبینی زمان اجرای این طرح است. او گفت: «تصور میکنم که با شروع فصل جدید رقم کالابرگ تغییر کند.» با شروع فصل جدید که احتمالاً اشاره به تابستان ۱۴۰۵ دارد، باید دید وعده دولت محقق میشود یا بار دیگر شاهد وعدههای تکراری و بلاتکلیفی مردم خواهیم بود. دهکهای پایین جامعه چشم انتظار این تغییر هستند.
وعده پزشکیان؛ کالابرگ متناسب با نوسان دلار
مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، در زمان تبلیغات انتخاباتی و همچنین پس از پیروزی، بارها بر این وعده تأکید کرد: افزایش کالابرگ به صورت خودکار و متناسب با افزایش قیمت دلار. منطق این وعده، جلوگیری از کاهش قدرت خرید خانوارهای کمدرآمد در اثر تورم ناشی از نوسانات ارزی است. وقتی دلار گران میشود، قیمت کالاهای وارداتی از جمله بسیاری از کالاهای اساسی افزایش مییابد و دهکهای پایین بیشترین فشار را تحمل میکنند.
مکانیزم پیشنهادی دولت این است که هر بار نرخ ارز مبنا (که مبنای محاسبه قیمت کالاهای اساسی قرار دارد) افزایش پیدا کند، بلافاصله رقم کالابرگ نیز به همان نسبت افزایش یابد. به این ترتیب، افزایش قیمت دلار مستقیماً در جیب مصرفکننده نهایی تخلیه نمیشود و دولت با افزایش یارانه نقدی غیرمستقیم (کالابرگ)، آن را جبران میکند. این یک سیاست ضدتورمی و حمایتگرایانه محسوب میشود. اما اجرای این وعده، نیازمند دو پیششرط است. پیششرط اول، وجود یک سامانه دقیق و بهروز برای محاسبه خودکار رابطه نرخ ارز و رقم کالابرگ است. پیششرط دوم، تأمین منابع مالی پایدار برای پوشش این افزایشهاست. بدون این دو پیششرط، این وعده صرفاً یک شعار انتخاباتی باقی خواهد ماند. اظهارات طباطبایی نشان میدهد که دولت حداقل بر سر اصل موضوع به توافق رسیده است.
چالش تأمین منابع؛ مهمترین مانع پیش رو
مهمترین سوالی که پس از شنیدن خبر افزایش کالابرگ به ذهن میرسد، این است: منابع مالی این افزایش از کجا تأمین میشود؟ طباطبایی صراحتاً گفت که دولت «در پی تأمین منابع آن است». این عبارت نشان میدهد که هنوز منبع مالی مشخصی برای این طرح در نظر گرفته نشده و دولت در حال رایزنی و بررسی گزینههای مختلف است. چند منبع بالقوه برای تأمین مالی این طرح وجود دارد:
- اولین منبع، درآمدهای حاصل از حذف ارز ترجیحی است. حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی و جایگزینی آن با ارز نیمایی، منابع ریالی قابل توجهی را آزاد کرده است. بخشی از این منابع قبلاً برای پرداخت یارانه نقدی و کالابرگ اختصاص یافته بود، اما با افزایش نرخ ارز، رقم فعلی کفاف نمیدهد و نیاز به تزریق منابع جدید است.
- منبع دوم، افزایش درآمدهای مالیاتی است. دولت چهاردهم برنامه جدی برای افزایش پایههای مالیاتی و مبارزه با فرار مالیاتی دارد. اگر این برنامه محقق شود، منابع جدیدی برای حمایتهای معیشتی آزاد خواهد شد. منبع سوم، صرفهجویی در هزینههای جاری دولت و حذف هزینههای غیرضرور است. اما واقعیت این است که هیچ یک از این منابع به راحتی قابل تحقق نیستند و نیازمند زمان و اراده سیاسی قوی هستند. به همین دلیل است که دولت هنوز نتوانسته رقم نهایی و زمان دقیق اجرا را اعلام کند.
فصل جدید یعنی چه؟ تحلیل احتمالات زمانی
طباطبایی گفت: «تصور میکنم با شروع فصل جدید رقم کالابرگ تغییر کند.» اما «فصل جدید» به چه معناست؟ سه تفسیر احتمالی برای این عبارت وجود دارد:
- تفسیر اول، شروع فصل جدید مالی یا همان نیمه دوم سال ۱۴۰۵ است. معمولاً تغییرات در بودجههای حمایتی با شروع فصل جدید مالی هماهنگ میشود تا منابع مورد نیاز در بودجه پیشبینی شده باشد.
- تفسیر دوم، شروع فصل تابستان (تیر ماه ۱۴۰۵) است. تابستان به دلیل افزایش مصرف و نیز شروع ماههای پایانی سال مالی در بسیاری از دستگاهها، گاه به عنوان زمان مناسبی برای اجرای طرحهای جدید انتخاب میشود. اگر منظور طباطبایی تابستان باشد، یعنی حدود یک ماه دیگر شاهد تغییر رقم کالابرگ خواهیم بود.
- تفسیر سوم، شروع فصل جدید سیاسی یا اداری پس از ماه محرم و صفر است. گاهی دولتها اجرای طرحهای پرهزینه را به بعد از مناسبتهای مذهبی موکول میکنند تا فشار روانی و رسانهای کمتری وجود داشته باشد. در هر صورت، اظهارات طباطبایی نشان میدهد که دولت قصد ندارد این وعده را تا پایان سال به تأخیر بیندازد و به دنبال اجرای سریع آن است. اما بدون قطعی شدن منابع، هیچ تاریخی قطعی نیست.
کالابرگ در مقابل یارانه نقدی؛ کدام مؤثرتر است؟
با مطرح شدن افزایش کالابرگ، بار دیگر بحث قدیمی «کالابرگ بهتر است یا یارانه نقدی» زنده شده است. کالابرگ (اعتبار خرید کالا) مزیت مهمی نسبت به یارانه نقدی دارد: هدفمندتر است. وقتی به فرد پول نقد داده میشود، او میتواند آن را در هر کالا یا خدماتی (از جمله کالاهای غیراساسی و حتی مضر مانند دخانیات) خرج کند. اما کالابرگ معمولاً فقط برای خرید کالاهای اساسی و مشخص (مانند نان، برنج، روغن، لبنیات و پروتئین) قابل استفاده است. از سوی دیگر، کالابرگ قدرت چانهزنی دولت را در کنترل قیمتها افزایش میدهد. اگر دولت اعتبار خرید گستردهای را به سمت کالاهای خاص هدایت کند، میتواند با تولیدکنندگان و توزیعکنندگان برای تثبیت قیمتها وارد مذاکره شود. همچنین کالابرگ از خروج سرمایه از چرخه تولید کالاهای اساسی جلوگیری میکند و پول مستقیماً به سمت فروشگاهها و تولیدکنندگان سرازیر میشود.
اما کالابرگ معایبی نیز دارد:
- اولاً نیازمند زیرساخت فنی پیشرفته (پایانههای فروش، سامانه اعتبارسنجی) است.
- ثانیاً ممکن است باعث ایجاد بازار سیاه فروش کالابرگ (تبدیل اعتبار به پول نقد با تخفیف) شود.
- ثالثاً برای قشرهای بسیار آسیبپذیری که به فروشگاههای دارای پایانه دسترسی ندارند، کاربرد ندارد.
به نظر میرسد ترکیبی از کالابرگ برای دهکهای میانی و یارانه نقدی برای دهکهای بسیار پایین، بهینهترین راهکار باشد.
چشمانداز آینده؛ آیا وعده محقق میشود؟
با توجه به اظهارات معاون دفتر رئیس جمهور، به نظر میرسد دولت چهاردهم نسبت به اجرای وعده انتخاباتی خود جدی است. برخلاف دولتهای قبلی که گاهی وعدههای حمایتی میدادند اما در عمل اجرا نمیکردند، دولت پزشکیان از همان ابتدا بر شفافیت و عمل به وعدهها تأکید داشته است. اذعان علنی به وجود مشکل در تأمین منابع نیز نشانه صداقت و پرهیز از بزرگنمایی است. اما واقعیتهای اقتصادی نیز قابل انکار نیست. اقتصاد ایران با کسری بودجه مزمن، تورم بالا و تحریمهای بینالمللی دست و پنجه نرم میکند. افزایش رقم کالابرگ، به ویژه اگر بخواهد به صورت خودکار و متناسب با نوسان دلار افزایش یابد، یک تعهد مالی سنگین و مستمر برای دولت ایجاد میکند. اگر دولت نتواند منابع پایدار برای آن تأمین کند، ممکن است پس از چند ماه مجبور به کاهش دوباره آن یا ایجاد صفهای طولانی و محدودیتهای شدید شود.
سناریوی محتمل این است که دولت با شروع فصل جدید (احتمالاً تابستان)، یک افزایش محدود اما نمادین در رقم کالابرگ اعمال کند و سپس در بودجه سال ۱۴۰۶، یک مکانیزم خودکار و پایدار برای ارتباط نرخ ارز و کالابرگ تعریف نماید. این رویکرد محتاطانه، هم وعده انتخاباتی را محقق میکند و هم فشار مالی طاقتفرسا بر بودجه وارد نمیآورد. دهکهای پایین جامعه، منتظر دیدن رقم جدید و تاریخ اجرا هستند. اگر وعده عملی شود، میتواند نقطه عطفی در سیاستهای حمایتی دولت باشد.