آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
استان فارس گام جدیدی در حوزه آموزش برداشت. شورای تأمین استان با توجه به دغدغه و نگرانی خانوادهها، تصمیم گرفت امتحانات پایان ترم دانشآموزان در مقاطع مختلف تحصیلی را به صورت غیرحضوری برگزار کند. جلیل حسنی، سرپرست معاونت سیاسی، امنیتی و اجتماعی استانداری فارس، با اشاره به نظر و هماهنگی با اعضای شورای تأمین، این خبر را اعلام کرد. او تأکید کرد که این تصمیم با هدف رفع نگرانیهای خانوادهها اتخاذ شده است. بر اساس این تصمیم، تمام مقاطع تحصیلی شامل دوره ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم را در بر میگیرد. بدین ترتیب، دانشآموزان فارسی در تمام پایهها، امتحانات خود را به صورت غیرحضوری (آنلاین یا با روشهای دیگر) برگزار خواهند کرد. اداره کل آموزش و پرورش استان فارس و تمامی ادارات زیرمجموعه در سراسر استان موظف شدهاند برنامهریزی لازم برای برگزاری این امتحانات را انجام دهند. تمهیدات مورد نیاز باید به گونهای فراهم شود که فرآیند ارزشیابی پایان سال با کیفیت مطلوب انجام گیرد.
این تصمیم در حالی اتخاذ میشود که بسیاری از استانهای دیگر کشور هنوز تکلیف نهایی نحوه برگزاری امتحانات را مشخص نکردهاند. فارس با این اقدام پیشگام شده و الگویی برای سایر استانها ایجاد کرده است. جزئیات دقیق نحوه برگزاری امتحانات، از جمله بسترهای آنلاین مورد استفاده، زمانبندی، نحوه نظارت بر عدم تقلب و شیوه تصحیح برگهها، متعاقباً توسط اداره کل آموزش و پرورش استان اطلاعرسانی خواهد شد. خانوادههای دانشآموزان در استان فارس که پیش از این نگران تردد فرزندان خود و حضور در حوزههای امتحانی بودند، حالا با خیالی آسودهتر میتوانند برنامهریزی کنند. البته هنوز ابهاماتی درباره نحوه برگزاری دقیق امتحانات وجود دارد. کارشناسان آموزشی معتقدند برگزاری امتحانات غیرحضوری نیازمند زیرساختهای فنی مناسب، آموزش معلمان و دانشآموزان برای کار با سامانههای آنلاین و همچنین تدوین پروتکلهای دقیق برای جلوگیری از تقلب است. باید دید آموزش و پرورش فارس چگونه این چالشها را مدیریت خواهد کرد.
دلایل تصمیم شورای تأمین برای غیرحضوری شدن امتحانات
شورای تأمین استان فارس که بالاترین نهاد امنیتی و انتظامی در استان محسوب میشود، این تصمیم را با استناد به «دغدغه و نگرانی خانوادهها» اتخاذ کرده است. نکته قابل توجه این است که تصمیمگیری در سطح شورای تأمین استان، نه در سطح آموزش و پرورش یا استانداری به تنهایی، نشان میدهد که این تصمیم فراتر از یک مسئله صرفاً آموزشی است و ابعاد امنیتی و اجتماعی نیز داشته است. هماهنگی با اعضای شورای تأمین شامل نیروی انتظامی، اطلاعات، دادگستری و سایر نهادهای مرتبط نیز صورت گرفته است، بنابراین این تصمیم از پشتوانه بالایی برخوردار است. این رویکرد، سابقه مشابهی در کشور دارد. در سالهای گذشته نیز در برخی استانها به دلایل مشابه (شرایط خاص جوی، آلودگی هوا، ناآرامیهای اجتماعی و...) شورای تأمین تصمیم به غیرحضوری یا تعطیلی مدارس و امتحانات گرفته است. اما تفاوت اینجا است که این تصمیم در آستانه امتحانات پایان سال و در مقیاس کل استان گرفته شده است و قطعاً تأثیرات گستردهای بر روند آموزشی و ارزشیابی دانشآموزان خواهد داشت.
چالشهای برگزاری امتحانات غیرحضوری در سطح استان
برگزاری امتحانات غیرحضوری در سطح یک استان بزرگ و متنوع مانند فارس (با شهرهای بزرگ مانند شیراز و شهرهای کوچک و روستاهای دورافتاده) با چالشهای متعددی مواجه است.
- اولین و مهمترین چالش، «شکاف دیجیتال» یا همان دسترسی نابرابر به اینترنت و تجهیزات هوشمند است. دانشآموزان مناطق محروم و روستایی ممکن است به اینترنت پرسرعت و پایدار دسترسی نداشته باشند یا حتی از تبلت یا کامپیوتر شخصی محروم باشند. چگونه میتوان عدالت آموزشی را در چنین شرایطی رعایت کرد؟
- دومین چالش، «تقلب و نظارت» است. در آزمونهای حضوری، مراقبان بر رفتار دانشآموزان نظارت دارند. اما در آزمونهای غیرحضوری، امکان تقلب (کپی کردن، استفاده از کتاب، کمک گرفتن از دیگران) بسیار بالاست. آیا آموزش و پرورش فارس از سامانههای پیشرفته نظارت تصویری (مانند پروکتورینگ) استفاده خواهد کرد؟ و آیا زیرساخت فنی چنین سامانهای در کل استان وجود دارد؟ بدون نظارت مؤثر، ارزش نمرات و اعتبار علمی مدارک کاهش مییابد.
- سومین چالش، «ارزشیابی دقیق از مهارتهای عملی و حل مسئله» است. برخی دروس (مانند ریاضی، فیزیک، شیمی و زبان) نیازمند سنجش فرآیند حل مسئله و تفکر انتقادی هستند. آزمونهای آنلاین چند گزینهای معمولاً فقط دانش محض را میسنجند. آموزش و پرورش فارس باید تدبیری بیندیشد که هم دانش نظری و هم تواناییهای تحلیلی و مهارتی دانشآموزان به درستی ارزیابی شود. شاید استفاده از پروژههای عملی، تکالیف تشریحی با مهلت مشخص و مصاحبههای آنلاین بخشی از راهکار باشد.
مقایسه با تجربیات گذشته و استانهای دیگر
ایران در برگزاری امتحانات غیرحضوری سابقه دارد. در دوران همهگیری کرونا (سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱)، آموزش و پرورش کشور مجبور به برگزاری امتحانات به صورت غیرحضوری (مجازی) شد. آن تجربه نشان داد که موفقیت چنین طرحی به سه عامل بستگی دارد: زیرساختهای فنی (اینترنت و تجهیزات)، آموزش معلمان و والدین، و طراحی سوالات متناسب با شرایط غیرحضوری. استان فارس میتواند از آن تجربیات (چه موفق و چه ناموفق) درس بگیرد.
در حال حاضر، سایر استانها چه وضعیتی دارند؟
به نظر میرسد استان فارس جزو اولین استانهایی است که چنین تصمیم قاطعی را اتخاذ کرده است. برخی استانها مانند تهران، اصفهان و خراسان رضوی هنوز در حال بررسی هستند و تکلیف نهایی را اعلام نکردهاند. برخی دیگر نیز به صورت ترکیبی (برخی دروس حضوری و برخی غیرحضوری) عمل میکنند. اما فارس با تصمیم شورای تأمین، مسیر مشخصی را انتخاب کرده است. با این حال، نکته نگرانکننده، عدم اعلام جزئیات اجرایی در زمان انتشار خبر است. خانوادهها و دانشآموزان هنوز نمیدانند که امتحانات دقیقاً روی چه بستری برگزار میشود، چه زمانی خواهد بود، و چه تجهیزاتی نیاز دارند. این سردرگمی خود میتواند استرس و اضطراب را افزایش دهد. آموزش و پرورش فارس باید هر چه سریعتر یک اطلاعیه جامع و شفاف منتشر کند و تمام ابهامات را برطرف نماید. سرعت در اطلاعرسانی، کلید موفقیت در مدیریت بحران است.
تکالیف آموزش و پرورش و نقش خانوادهها
بر اساس تصمیم شورای تأمین، اداره کل آموزش و پرورش استان فارس و تمامی ادارات زیرمجموعه موظف شدهاند تمهیدات لازم را فراهم کنند. این تمهیدات شامل چه مواردی است؟
- اول، انتخاب و راهاندازی یک سامانه یا پلتفرم آنلاین پایدار و امن برای برگزاری امتحانات.
- دوم، طراحی سوالات متناسب با فضای غیرحضوری (تأکید بر سوالات تشریحی با پاسخ باز، پروژهمحور و اجتناب از سوالات کلیشهای چند گزینهای).
- سوم، آموزش معلمان و دانشآموزان برای کار با سامانه (احتمالاً برگزاری جلسات آزمایشی).
- چهارم، تدوین شیوهنامه نظارت بر عدم تقلب (مثلاً استفاده از نرمافزارهای پروکتورینگ یا نظارت والدین).
خانوادهها نیز نقشی کلیدی در موفقیت این طرح دارند. آن ها باید ضمن همکاری با مدرسه، فضای فیزیکی مناسبی (آرام و بدون مزاحمت) برای امتحان فرزندشان فراهم کنند. همچنین باید از سلامت اتصال اینترنت و تجهیزات (لپتاپ، تبلت، وبکم) اطمینان حاصل کنند. نقش والدین در جلوگیری از تقلب نیز حیاتی است؛ هرچند نظارت اصلی بر عهده سامانه و مراقبان آنلاین است، اما فرهنگ صداقت و انضباط از خانه شروع میشود.
نکته دیگر، توجه به دانشآموزان با نیازهای ویژه (مانند دانشآموزان دارای معلولیت یا کسانی که به اینترنت دسترسی ندارند) است. آموزش و پرورش فارس موظف است برای این گروه نیز تمهیدات خاصی در نظر بگیرد. شاید ارائه بستههای اینترنت رایگان، امانت تجهیزات یا برگزاری امتحانات در مراکز خاص (با رعایت پروتکلهای بهداشتی و فاصله اجتماعی) بتواند راهگشا باشد. عدالت آموزشی، یعنی هیچ دانشآموزی به دلیل شرایط اقتصادی یا اجتماعی از فرصت برابر محروم نشود.
چشمانداز آینده و سناریوهای محتمل
با توجه به اعلام این تصمیم، چند سناریو پیش روی آموزش و پرورش فارس است:
-
سناریوی اول (خوشبینانه)
برگزاری موفق و روان امتحانات غیرحضوری با استفاده از زیرساختهای موجود و با مشارکت بالای خانوادهها. در این سناریو، تجربه فارس به الگویی برای سایر استانها تبدیل میشود و شاهد کاهش نگرانیهای بهداشتی و امنیتی خواهیم بود. همچنین احتمال تداوم این روش در سالهای آینده نیز وجود خواهد داشت.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
برگزاری امتحانات با مشکلات متوسط؛ برخی دانشآموزان به دلیل مشکلات فنی دچار اختلال میشوند، اما با پشتیبانی فنی و برگزاری امتحانات جبرانی یا بازه زمانی اضافه، مشکل حل میگردد. در این سناریو، کیفیت ارزشیابی کمی پایینتر از حالت حضوری است، اما قابل قبول تلقی میشود. آموزش و پرورش از این تجربه برای بهبود فرآیندهای آینده استفاده میکند.
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
بروز مشکلات فنی گسترده، نارضایتی خانوادهها، اتهامات گسترده به تقلب و بیاعتباری نمرات. در این سناریو، شورای تأمین ممکن است مجبور شود تصمیم خود را بازگرداند و امتحانات را به صورت حضوری (با تأخیر) برگزار کند. اعتبار آموزش و پرورش استان نیز خدشهدار میشود. برای جلوگیری از این سناریو، برنامهریزی دقیق و پشتیبانی قوی فنی و اطلاعرسانی شفاف و به موقع، ضرورتی انکارناپذیر است. باید دید کدام سناریو در هفتههای آینده محقق خواهد شد. در هر صورت، استان فارس وارد یک آزمایش بزرگ آموزشی شده است و نتیجه آن برای کل کشور درسآموز خواهد بود.