آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
دکتر پوریا زرشناس - دبیر ارشد تحریریه آسیانیوز ایران
سینمای ایران در اوایل دهه هشتاد، با موج تازهای از فیلمهای ملودرام-معمایی مواجه بود که هرکدام تلاش میکردند با تکیه بر «فضاسازی مرموز»، «روابط عاطفی پیچیده» و «معمای جنایی»، مخاطب را به سالنهای سینما بکشانند. فیلم «راز شب بارانی» ساخته سیامک اطلسی (که همچنین نقش منفی فیلم را نیز ایفا کرده) یکی از این تلاشهاست. داستان فیلم حول محور «دکتر مسعود حداد» (فرهاد مهادیان) میگردد که پس از سالها دوری، به ایران بازمیگردد و با رازها و ماجراهای عاشقانه-جنایی مواجه میشود. فیلم با «فضایی بارانی» و «حسی مرموز» آغاز میشود و تلاش میکند مخاطب را با خود همراه کند. با این حال، «راز شب بارانی» به دلیل «ضعف فیلمنامه» و «شخصیتپردازی سطحی»، نتوانسته است به اثری ماندگار در سینمای ایران تبدیل شود. «سیامک اطلسی» (کارگردان و نویسنده فیلم) که پیش از این با آثار کمدی و اجتماعی شناخته میشد، در «راز شب بارانی» به سراغ «ژانر معمایی» رفته است. این انتخاب (که میتوانست «نوآورانه» باشد) اما در «اجرا» با «ضعف» مواجه شده است. فیلمنامه «راز شب بارانی» (که توسط خود اطلسی نوشته شده) از «پراکندگی» و «عدم انسجام» رنج میبرد و «گرههای داستانی» (معمای اصلی فیلم) به درستی «بسط» و «پرداخت» نمیشوند. همچنین «پایانبندی» فیلم (که باید «اوج» تعلیق باشد) چنان «قابل پیشبینی» و «شتابزده» است که از «تأثیر عاطفی» و «غافلگیری» لازم بیبهره میماند.
از نقاط قوت فیلم، «فضاسازی» و «حال و هوای بارانی و مرموز» است. «فیلمبرداری حسین ملکی» با «نماهای شبانه»، «باران» و «نورپردازی کمنور» توانسته است «حس تعلیق» و «رمزآلودی» را تا حدی به مخاطب منتقل کند. «موسیقی متن کارن همایونفر» (که با «سازهای زهی» و «تمهای حزین» ساخته شده) نیز به «فضای فیلم» عمق بخشیده است. با این حال، این «نقاط قوت بصری و صوتی» نمیتوانند جای خالی یک «فیلمنامه منسجم» و «شخصیتهای باورپذیر» را پر کنند. همچنین «بازی سیامک اطلسی» در نقش منفی (اسماعیل جنامی) یکی از نقاط قوت فیلم است و او توانسته است «شخصیتی خطرناک و حیلهگر» را به تصویر بکشد. «راز شب بارانی» فیلمی است «متوسط» و «فراموششدنی» که با وجود «تلاش برای خلق تعلیق»، در «فیلمنامه» و «شخصیتپردازی» به شدت «ضعیف» است. تماشای آن را فقط به علاقهمندان سینمای کلاسیک و ملودرامهای دهه هفتاد و هشتاد توصیه میکنیم. در ادامه به تحلیل فنی و دقیقتر این فیلم در پنج محور اصلی میپردازیم.
فیلمنامه و ساختار روایی؛ معمایی که گم شد
فیلمنامه «راز شب بارانی» (نوشته سیامک اطلسی) از یک «ایده مرکزی» قابل قبول (بازگشت یک مرد پس از سالها و روبرو شدن با رازهای گذشته) بهره میبرد. با این حال، فیلمنامه در «بسط» و «پرداخت» این ایده، دچار «پراکندگی» و «شتابزدگی» شده است. «گرههای داستانی» (معمای اصلی فیلم) به درستی «بسط» و «پرداخت» نمیشوند و مخاطب در بسیاری از نقاط «سردرگم» میشود که «چه اتفاقی» در حال رخ دادن است و «چه رازی» قرار است فاش شود. نکته قوت فیلمنامه، «تلاش برای تلفیق ژانر ملودرام و معمایی» است. با این حال، این «تلفیق» به دلیل «ضعف دراماتیک» (شخصیتهای تکبعدی و دیالوگهای کلیشهای) به نتیجه مطلوب نرسیده است. «پایانبندی» فیلم نیز (که باید «اوج» تعلیق باشد) چنان «قابل پیشبینی» و «شتابزده» است که از «تأثیر عاطفی» و «غافلگیری» لازم بیبهره میماند. مخاطب از همان ابتدا میتواند «سرنوشت» شخصیتها را حدس بزند و این «قابل پیشبینی بودن» از «تعلیق» فیلم به شدت میکاهد.
شخصیتپردازی و بازیها؛ اطلسی درخشان، دیگران در سطح متوسط
«سیامک اطلسی» در نقش «اسماعیل جنامی» (نقش منفی) یکی از نقاط قوت فیلم است. اطلسی با «چهره آرام» و «حرکات حسابشده» خود، شخصیتی «خطرناک» و «حیلهگر» خلق کرده است. او در سکانسهای تهدید و توطئه، چنان «بیاحساس» و «محاسبهگر» ظاهر میشود که مخاطب از او «میترسد». اطلسی با این نقش نشان داده است که یکی از بهترین بازیگران سینمای ایران در نقشهای «منفی» است. «فرهاد مهادیان» در نقش «دکتر مسعود حداد» (قهرمان فیلم) نیز بازی «قابل قبول» اما نه «درخشان» دارد. «شقایق فراهانی» (در نقش راضیه ملک) و «حسن شیرزاد» (در نقش دکتر صیرفی) نیز در سطح متوسطی ظاهر شدهاند. با این حال، «شخصیتپردازی سطحی» (به ویژه شخصیتهای زن) از نقاط ضعف فیلم است. شخصیتهای زن (شقایق فراهانی و آمنه کیوانی) چندان «عمق» و «لایههای روانشناختی» ندارند و بیشتر شبیه «ابزار» (برای پیشبرد داستان عاشقانه) هستند تا «انسانهای مستقل». همچنین «دیالوگها» در برخی نقاط «کلیشهای» و «تکراری» هستند.
کارگردانی و فیلمبرداری؛ فضاسازی مرموز، اما کند
سیامک اطلسی در «راز شب بارانی» کارگردانی «متوسط» و «هماهنگ» با فضای فیلم ارائه داده است. او به خوبی میداند که چگونه از «فضای شبانه و بارانی» برای ایجاد «حس تعلیق» و «رمزآلودی» استفاده کند. با این حال، «ریتم» فیلم در برخی نقاط «کند» و «کشدار» است و «تعلیق» (که در فیلمهای معمایی ضروری است) به ندرت شکل میگیرد. «فیلمبرداری حسین ملکی» در سطح «قابل قبول» قرار دارد و «نورپردازی کمنور» و «نماهای شبانه» به «فضاسازی» کمک کرده است.
موسیقی و طراحی صحنه؛ کارن همایونفر، نقطه اوج فیلم
«موسیقی متن کارن همایونفر» یکی از نقاط قوت فیلم است. همایونفر با «تمهای حزین و ملایم» (با استفاده از سازهای زهی) به «فضای رمانتیک» و «مرموز» فیلم عمق بخشیده است. موسیقی در لحظات کلیدی (مثل سکانسهای تعقیب و گریز و رویارویی شخصیتها) «تأثیرگذار» است. «طراحی صحنه و لباس» در سطح «معمولی» قرار دارد و فضای دهه هفتاد را بازآفرینی کرده است.
جایگاه فیلم در سینمای ایران و میراث آن
«راز شب بارانی» را در مقایسه با سایر فیلمهای ملودرام-معمایی دهه هفتاد و هشتاد (مثل «دستهای آلوده» (۱۳۷۸) سیروس الوند و «مردی از جنس بلور» (۱۳۷۷) سعید سهیلی) باید ارزیابی کرد. این فیلم از نظر «فضاسازی» و «موسیقی» در سطح قابل قبولی قرار دارد، اما از نظر «فیلمنامه» و «شخصیتپردازی» در سطح پایینتری است. میراث «راز شب بارانی» برای سینمای ایران، «تلاش برای تلفیق ملودرام عاشقانه با معمای جنایی» است. با این حال، فیلم «نوآوری» خاصی در ساختار یا فرم نداشته و بیشتر از «کلیشههای رایج» (قهرمان سادهدل، شریر مقتدر، عشق سطحی، و پایان خوش) استفاده کرده است. با این وجود، «راز شب بارانی» برای علاقهمندان سینمای کلاسیک و ملودرامهای دهه هفتاد و هشتاد، یک «فیلم قابل تماشا» است.