آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در حالی که خاورمیانه بر لبه تیغ باریکی از تنش و دیپلماسی در نوسان است، خبرگزاری بلومبرگ از یک ضربالاجل حساس و سرنوشتساز پرده برداشته است. به نوشته این رسانه اقتصادی، دونالد ترامپ به ایران مهلت داده تا پایان روز سهشنبه با میانجیگری عمان بر سر تنگه هرمز به توافق برسد؛ در غیر این صورت، آمریکا تهدید به حملات گسترده هوایی کرده است. در سمت دیگر میز مذاکره، اما نشانههایی از خوشبینی شنیده میشود. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در مصاحبهای با شبکه سیانبیسی از احتمال حصول توافق در «امروز یا فردا» سخن گفته و اعلام کرده که گفتوگوها با ایران در جریان است.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که در هفتههای اخیر، تنشها بر سر تردد کشتیها در تنگه هرمز و همچنین برنامه هستهای ایران، بار دیگر به اوج خود رسیده بود. سیاست «فشار حداکثری» ترامپ، با تهدید نظامی و تحریمهای شدید، فضای گفتوگو را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. اما اینبار، به نظر میرسد که یک «پنجره فرصت» گشوده شده است. وزیر خزانهداری آمریکا با اشاره به «وضعیتی عادیتر»، از تمایل واشنگتن برای کاهش تنشها سخن گفته؛ موضوعی که میتواند نشانهای از انعطافپذیری موقت در سیاست خارجی ترامپ باشد. تاکنون، مقامات جمهوری اسلامی این موضوع را تأیید یا تکذیب نکردهاند. اما سابقه مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن که اغلب با میانجیگری عمان انجام شده، نشان از ظرفیت این مسیر برای مدیریت بحرانهای بزرگ دارد.
فعالسازی چندباره «مکانیسم ماشه» توسط آمریکا و بریتانیا، عملا جمهوری اسلامی را در شورای امنیت در موقعیت شکنندهای قرار داده است. این در حالی است که محورهای مذاکره احتمالی، شامل بازگشایی تنگه هرمز و شاید توقف غنیسازی هستهای، چالشهای اساسی را پیش روی دو طرف قرار میدهد. در این میان، بازار نفت به شدت به این تحولات واکنش نشان داده است. هرگونه توافق یا تهدید به حمله، میتواند قیمت طلای سیاه را دستخوش نوسانات شدید کند و این خود، عاملی اضافی برای فشار به دو طرف جهت دستیابی به یک تفاهم زودهنگام است. همه نگاهها اکنون به روز سهشنبه و پایان مهلت اعلامشده دوخته شده است. آیا ترامپ به تهدید خود جامه عمل میپوشاند یا یک توافق دیپلماتیک، منطقه را از گرداب یک درگیری نظامی جدید نجات خواهد داد؟
بررسی جدیت تهدید و مهلت ترامپ
مهلت اعلامشده از سوی ترامپ که بسیار کوتاه و مشخص است، یک استراتژی مذاکراتی رایج برای ایجاد شوک و افزایش فشار بر طرف مقابل است. اما این رویکرد دارای ریسک بالایی است؛ اگر ایران در این مهلت کوتاه امتیاز ندهد، آمریکا یا باید تهدید خود را عملی کند یا عقبنشینی، که هر دو گزینه برای وجهه سیاسی ترامپ هزینهبر خواهد بود. با توجه به سابقه رویکرد «فشار حداکثری» ترامپ که بیشتر بر تحریمها و تهدید نظامی متمرکز بوده، عملیسازی این تهدید هوایی میتواند منطقه را وارد جنگی تمامعیار کند.
نقش میانجیگری عمان و اهمیت آن در دیپلماسی منطقهای
سلطنت عمان در سالهای اخیر بهعنوان یک میانجی معتبر و قابلاعتماد بین ایران و آمریکا ظاهر شده است. این نقش به دلیل روابط حسنه عمان با هر دو طرف و رویکرد بیطرفانه و دیپلماتیک آن، بارها در کاهش تنشها و انتقال پیامهای محرمانه مؤثر بوده است. اما موفقیت این میانجیگری در مقطع کوتاهمدت، به میزان انعطافپذیری هر دو طرف و وجود اراده واقعی برای کاهش تنش بستگی دارد.
محورهای احتمالی توافق و نقاط اختلاف
محور اصلی توافق، بازگشایی تنگه هرمز است که برای امنیت انرژی جهان حیاتی است. اما این موضوع با مسائل پیچیدهتری مانند حق ایران بر غنیسازی و لغو تحریمها گره خورده است. اختلاف بر سر این حقوق اساسی، یکی از مهمترین موانع بر سر راه هرگونه توافق جامع است. همچنین، احتمال توافقی «موقت و محدود» وجود دارد که بر تنگه هرمز متمرکز باشد و بحث هستهای را به آینده موکول کند، اما ایران معمولاً خواهان توافقی فراگیر است که در آن به حقوق هستهای و اقتصادی آن نیز پرداخته شود.
تأثیر بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی
حتی قبل از هر اقدام نظامی یا دیپلماتیک، تأثیر روانی این اخبار بر بازار نفت مشهود است. هرگونه تهدید یا امید به توافق، قیمت نفت را دستخوش نوسانات شدید میکند. یک حمله نظامی میتواند قیمت نفت را به سطوحی بیسابقه برساند و اقتصاد جهانی را با شوک جدیدی مواجه کند، در حالی که یک توافق به موقع میتواند به ثبات قیمتها و کاهش التهاب کمک کند. به همین دلیل، بازیگران بزرگی مانند چین و کشورهای اروپایی به شدت نگران هرگونه اقدام نظامی هستند.
سناریوهای پیشرو؛ جنگ، توافق یا تداوم بنبست؟
سه سناریوی اصلی برای روزهای آینده قابل تصور است:
- سناریوی اول، حصول توافق با میانجیگری عمان و کاهش تنش است که کمهزینهترین گزینه برای همه طرفهاست.
- سناریوی دوم، جنگ و حمله هوایی آمریکا به ایران است که میتواند منطقه را به ورطه فاجعه بکشاند و پیامدهای بلندمدتی داشته باشد.
- سناریوی سوم، تداوم وضعیت فعلی (بنبست) با ادامه تهدیدات و تحریمهاست که با وجود عدم تشدید، آرامش واقعی را به همراه نخواهد داشت.
به نظر میرسد فشار زمان، دو طرف را به سمت سناریوی اول سوق میدهد، اما محاسبات اشتباه همچنان میتواند معادله را به نفع سناریوی دوم تغییر دهد.