آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
گزارش تازه یک مؤسسه معتبر جهانی، نقشه قدرت دیجیتال خاورمیانه را دگرگون کرده است. بر اساس شاخص آمادگی دولتها برای هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ که توسط مؤسسه آکسفورد اینسایتس منتشر شده، عربستان سعودی نه تنها در رتبه نخست خاورمیانه و شمال آفریقا قرار دارد، که در جایگاه هفتم جهان ایستاده است. این رتبهبندی که عملکرد ۱۹۵ دولت را بررسی میکند، نشان میدهد استفاده از هوش مصنوعی در خدمات عمومی عربستان با سرعتی خیرهکننده در حال گسترش است. موفقیتی که تصادفی به دست نیامده، بلکه محصول یک برنامهریزی بلندپروازانه و سرمایهگذاری کلان است. پشتوانه این جهش، سازمان داده و هوش مصنوعی عربستان است؛ نهادی که از حمایت مستقیم محمد بن سلمان، ولیعهد و نخستوزیر این کشور برخوردار است و ریاست هیئت مدیره آن نیز شخصاً بر عهده اوست. این موضوع، نشان از اولویت استراتژیک هوش مصنوعی در بالاترین سطح حکمرانی عربستان دارد.
این دستاورد برای عربستان، فراتر از یک مقام بالای فهرست جهانی است. این موفقیت نشاندهنده یک بلوغ فکری در حکمرانی است که در آن فناوری نه یک تهدید، بلکه موتور محرکه توسعه اقتصادی، بهبود خدمات عمومی و افزایش بهرهوری ملی شناخته میشود. اما در سوی دیگر این معادله منطقهای، وضعیت ایران قرار دارد. در حالی که همسایگان با شتابی بیسابقه مرزهای تکنولوژی را جابهجا میکنند، سیاستگذاری فناوری در ایران بیشتر به یک کمدی تراژیک شبیه است. تمرکز بر فیلترینگ گسترده، نگاه امنیتی محض به اینترنت و فناوریهای نوین، و عدم وجود یک استراتژی ملی منسجم برای هوش مصنوعی، باعث شده ایران نه تنها از قافله پیشرفت عقب بماند، بلکه در معرض تبدیل شدن به یک «جزیره عقبمانده دیجیتال» قرار گیرد. در چنین وضعیتی، هوش مصنوعی در ایران احتمالاً تنها در حد تیترهای خبری، شعارهای کلی و پروژههای آزمایشی محدود باقی خواهد ماند، بدون آنکه بتواند تبدیل به یک نیروی محرکه واقعی برای اقتصاد و بهبود کیفیت زندگی شهروندان شود. این شکاف فزاینده دیجیتال با رقبای منطقهای، تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه یک تهدید استراتژیک برای امنیت ملی، اقتدار اقتصادی و جایگاه آینده ایران در نظم در حال ظهور جهان است. پرسش این است: آیا زمان بازنگری اساسی در نگرش به فناوری فرا نرسیده است؟
استراتژی عربستان؛ حکمرانی متمرکز و سرمایهگذاری بیواسطه
پیشتازی عربستان در هوش مصنوعی دولتی، تصادفی نیست. این کشور با ایجاد «سازمان داده و هوش مصنوعی» در سال ۲۰۲۰ و انتصاب مستقیم ولیعهد به ریاست آن، یک چارچوب حکمرانی متمرکز و قدرتمند ایجاد کرده است. این ساختار، تصمیمگیری و تخصیص بودجه را سریع میکند و اولویت ملی را به وضوح نشان میدهد. عربستان با درک وابستگی اقتصادش به نفت، هوش مصنوعی را موتور محرکه اصلی چشمانداز ۲۰۳۰ خود برای تنوع اقتصادی قرار داده است. سرمایهگذاریهای سنگین در شهرهای هوشمند (مانند نئوم)، مراکز داده غولپیکر و جذب استعدادهای جهانی، همه بخشی از این نقشه راه است. این رویکرد، هوش مصنوعی را از حاشیه به متن حکمرانی آورده است.
شاخص آمادگی دولتها؛ معیاری فراتر از فناوری محض
شاخص مؤسسه آکسفورد اینسایتس، صرفاً قدرت محاسباتی یا تعداد استارتآپها را نمیسنجد، بلکه آمادگی نهادی، قانونی و سیاسی دولتها برای پذیرش و استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را ارزیابی میکند. عربستان با رتبه هفتم، نشان میدهد که نه تنها زیرساخت فنی، بلکه چارچوبهای سیاستگذاری، اخلاقی و قانونی را نیز توسعه داده است. این به معنای تدوین مقررات برای حریم خصوصی دادهها، استانداردهای شفافیت الگوریتمها و ادغام هوش مصنوعی در برنامههای کلان توسعه است. این «بلوغ حکمرانی» است که به آن اجازه میدهد از فناوری برای بهبود کارایی دولت، ارائه خدمات شخصیسازی شده و تصمیمگیری مبتنی بر داده استفاده کند.
وضعیت ایران؛ دور باطل نگاه امنیتی و فیلترینگ
در نقطه مقابل، رویکرد ایران به فناوری—و به ویژه فضای مجازی و هوش مصنوعی—معمولاً با لنز امنیتی و کنترل محض شکل میگیرد. اولویت، نه توسعه و بهرهوری، بلکه فیلترینگ محتوای نامطلوب، محدود کردن دسترسی و مهار فضای مجازی است. این نگرش، چند آسیب جدی وارد میکند: نخست، فرار مغزهای متخصص حوزه فناوری به کشورهایی با فرصت بیشتر و محدودیت کمتر. دوم، ایجاد محیطی خصمانه برای سرمایهگذاری و نوآوری خصوصی در حوزههای پیشرفته. سوم، قطع شدن از جریان جهانی دانش و فناوری به دلیل محدودیت در دسترسی به ابزارها، دادهها و همکاریهای بینالمللی. این عوامل با هم، ایران را در یک «دور باطل عقبماندگی» گرفتار میکنند.
تهدید استراتژیک؛ تبدیل شدن به جزیره دیجیتال منزوی
عواقب این شکاف دیجیتال، تنها اقتصادی نیست، بلکه امنیتی و ژئوپلیتیک است. در جهان آینده، قدرت ملی تا حد زیادی به قدرت داده و الگوریتم گره خواهد خورد. کشوری که در این عرصه عقب بماند، در معرض خطرات زیر قرار میگیرد: آسیبپذیری سایبری بیشتر به دلیل عدم توسعه توانمندیهای دفاعی بومی، وابستگی فناورانه به قدرتهای خارجی (حتی دشمنان) برای سیستمهای حیاتی، و از دست دادن نفوذ و اقتدار منطقهای. همسایگان مانند عربستان و امارات نه تنها از نظر اقتصادی پیشی میگیرند، بلکه با جذب استعدادها و شکلدادن به استانداردهای منطقهای، اقتدار نرم دیجیتال خود را نیز گسترش میدهند. ایران در خطر تبدیل به یک جزیره منزوی دیجیتال است که قواعد بازی را دیگران تعیین میکنند.
راه برونرفت؛ گذار از امنیتزدایی به حکمرانی هوشمند
برای خروج از این بنبست، نیاز به یک تغییر پارادایم اساسی در نگرش حاکمیت به فناوری وجود دارد. این تغییر شامل:
- اول، تفکیک حوزه امنیت ملی از توسعه فناوری؛ میتوان در کنار مراقبت از تهدیدات واقعی، فضایی باز برای آزمایش، نوآوری و همکاری بینالمللی ایجاد کرد.
- دوم، تدوین یک استراتژی ملی هوش مصنوعی با بودجه و اختیار کافی که اولویتهای روشنی در حوزههایی مانند سلامت، کشاورزی، مدیریت شهری و انرژی تعریف کند.
- سوم، ایجاد چارچوبهای قانونی شفاف برای حمایت از نوآوری، حریم خصوصی و اخلاق هوش مصنوعی تا سرمایهگذاران و متخصصان اطمینان حاصل کنند.
- چهارم، آزادسازی نسبی فضای مجازی و کاهش فیلترینگ بیرویه که بزرگترین مانع برای ظهور اکوسیستمهای نوآوری است. بدون این تغییرات، شکاف با رقبا روز به روز عمیقتر خواهد شد.