آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
بازگشت به وضعیت عادی اینترنت در ایران پس از وقفه گسترده ۱۸ دی ماه، همچنان به صورت کامل محقق نشده است. بر اساس دادههای جدید منتشر شده توسط شرکت بینالمللی نظارت بر اینترنت «کلادفلر»، شبکه دسترسی در ایران کماکان با اختلالاتی همراه است و به سطح پایداری و کیفیت پیش از آن تاریخ بازنگشته است. کلادفلر که یکی از معتبرترین منابع رصد سلامت جهانی اینترنت محسوب میشود، با ارائه نمودارها و دادههای لحظهای، نشان میدهد که اگرچه قطعی گسترده و سراسری پایان یافته، اما کاهش سرعت، ناپایداری اتصال و اختلال در دسترسی به پلتفرمهای خاص در مقایسه با دوره پیش از ۱۸ دی، همچنان مشاهده میشود. این وضعیت حاکی از آن است که شبکه در یک حالت «نیمهباز» یا با محدودیتهای پنهان عمل میکند. ۱۸ دی ماه ۱۴۰۴ (۷ ژانویه ۲۰۲۵) شاهد یک اختلال گسترده و بیسابقه در دسترسی به اینترنت در سطح کشور بود. در آن روز، دسترسی به اینترنت بینالمللی به شدت محدود شد و بسیاری از سرویسهای داخلی نیز با مشکل مواجه گردیدند. مقامات رسمی، این اختلال را ناشی از یک «حادثه فنی» در زیرساخت شبکه عنوان کردند. با این حال، تداوم عدم بازگشت کامل به شرایط پیشین، این پرسش را برای ناظران و کاربران ایجاد کرده که آیا صرفاً یک مسئله فنی در حال رفع تدریجی است، یا تغییرات ساختاری در حال وقوع است. برخی کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات بر این باورند که این وضعیت میتواند نشانهای از تستها و آزمایشهای جدید مقامات برای بازطراحی ساختار شبکه کشور باشد.
بر اساس این تحلیل، ممکن است مقامات در حال آزمایش مکانیزمهای فنی جدیدی برای اعمال محدودیتهای هوشمندتر، لایهبندی شده و پایدارتر بر دسترسی به اینترنت باشند. هدف از چنین طراحیای میتواند ایجاد توانایی برای کنترل دقیقتر ترافیک، تفکیک کاربران یا خدمات، و اعمال اختلالهای انتخابی بدون نیاز به قطعی سراسری پرسر و صدا باشد. این رویکرد اگر درست باشد، به معنای حرکت به سومی یک «اینترنت ملی» یا حداقل یک «مدیریت بسیار متمرکز و قوی بر دروازههای بینالمللی» است. در چنین ساختاری، امکان تنظیم دقیق پهنای باند، اولویتبندی سرویسهای داخلی و فیلترینگ پیشرفتهتر بر اساس پروتکل، برنامه یا حتی محتوا فراهم میشود. برای کسبوکارهای آنلاین، استارتاپها، دورکاران و عموم کاربرانی که به اتصال پایدار و باکیفیت نیاز دارند، این وضعیت ناپایدار میتواند چالشبرانگیز باشد. نوسان سرعت و قطعیهای مقطعی بر فعالیتهای اقتصادی، آموزشی و ارتباطی تأثیر منفی مستقیم میگذارد. در نهایت، دادههای عینی رادارهایی مانند کلادفلر، سندی مهم برای رد یا تأیید ادعاهای رسمی درباره وضعیت اینترنت فراهم میکند. تداوم اختلال در آستانه دو ماه پس از حادثه ۱۸ دی، نشان میدهد که یا آسیب فنی بسیار عمیقتر از آنچه اعلام شده بوده، یا تغییرات اساسی در جریان است که بازگشت به «وضعیت عادی پیشین» را غیرممکن یا نامطلوب میسازد.
تحلیل دادههای کلادفلر و شاخصهای فنی
شرکت کلادفلر با رصد ترافیک DNS جهانی، یکی از دقیقترین معیارهای سلامت اینترنت را ارائه میدهد. وقتی وبسایتها یا سرویسها از روی سرورهای کلادفلر در دسترس نباشند، نشان از اختلال محلی در آن منطقه دارد. دادههای این شرکت برای ایران، کاهش مداوم در «آپتایم» (زمان در دسترس بودن) بسیاری از پلتفرمهای بینالمللی و حتی داخلی را پس از ۱۸ دی نشان میدهد. علاوه بر آپتایم، معیار «تأخیر» (Latency) و «نرخ از دست رفتن بستهها» (Packet Loss) نیز بسیار مهم است. گزارشهای غیررسمی از کاربران ایرانی حاکی از افزایش این دو شاخص است که به معنای کاهش کیفیت اتصال، کندی بارگذاری صفحات و ناپایداری در تماسهای ویدیویی یا بازیهای آنلاین است. این مشکلات در ساعات اوج ترافیک تشدید میشوند. تفاوت این وضعیت با قطعی کامل در این است که اختلال، گزینشی و نوسانی است. ممکن است یک سرویس در ساعتی قابل دسترسی و در ساعتی دیگر بسیار کند یا کاملاً قطع باشد. این الگو با یک «آزمایش فنی» یا «استقرار تدریجی سیستمهای فیلترینگ/کیفیتسنجی جدید» همخوانی بیشتری دارد تا یک «خرابی ساده» که پس از رفع، همه چیز به حالت عادی بازمیگردد.
بررسی سناریوهای محتمل پشت این وضعیت
-
سناریوی اول
عوارض طولانیمدت یک حادثه فنی پیچیده: ممکن است خرابی ۱۸ دی به زیرساخت مرکزی (مثل روتسرورهای اصلی، کابلهای فیبر نوری بینالمللی یا مراکز داده کلیدی) آسیب زده باشد که تعمیر یا جایگزینی آن زمانبر است. در این صورت، شبکه با ظرفیت کاهش یافته کار میکند که منجر به ترافیک و کاهش کیفیت میشود. اما معمولاً چنین مشکلاتی در بازه زمانی کوتاهتری حل میشوند.
-
سناریوی دوم
استقرار سیستمهای نظارتی و کنترلی جدید: این محتملترین تفسیر از نگاه بسیاری از کارشناسان است. مقامات ممکن است در حال نصب، آزمایش و بهینهسازی سختافزارها و نرمافزارهای پیشرفته فیلترینگ عمیق بستهها (DPI)، سیستمهای شناسایی و مسدودسازی VPN، یا زیرساختهای رهگیری و تحلیل ترافیک باشند. این فرآیند نیازمند تستهای مداوم است که میتواند باعث ناپایداری موقت شود.
-
سناریوی سوم
ترکیبی از هر دو: ممکن است یک خرابی فنی واقعی رخ داده باشد، اما مقامات از فرصت ایجادشده برای تسریع در ارتقاء سیستمهای کنترلی خود استفاده کردهاند. در این حالت، بازگشت به «وضعیت پیشین» عمدی نیست، زیرا «وضعیت جدید» با سطح کنترل بالاتر، هدف مطلوب است.
تأثیرات اقتصادی و اجتماعی تداوم اختلال
تأثیر مستقیم این ناپایداری بر اقتصاد دیجیتال است. استارتاپها، فروشگاههای آنلاین، ارائهدهندگان خدمات ابری و کسبوکارهایی که به سرعت و اطمینان اینترنت وابستهاند، با کاهش بهرهوری، از دست دادن مشتری و افزایش هزینههای عملیاتی مواجه میشوند. سرمایهگذاری در بخش فناوری اطلاعات نیز با ریسک بیشتری روبرو میشود. در حوزه آموزش و پژوهش، دانشجویان و محققانی که به منابع بینالمللی، نرمافزارهای ابری یا همکاریهای آنلاین وابسته هستند، دچار اختلال در کار خود میشوند. این امر میتواند به شکاف دیجیتالی و علمی بیشتر دامن بزند. از نظر اجتماعی، کاهش کیفیت دسترسی به پلتفرمهای ارتباطی جهانی، میتواند به انزوای نسبی فضای مجازی ایران و تقویت پلتفرمهای داخلی منجر شود. این ممکن است از دید مقامات مطلوب باشد، اما برای شهروندانی که برای کار، آموزش یا حفظ ارتباط با جامعه جهانی به اینترنت آزاد نیاز دارند، یک محدودیت محسوب میشود. همچنین، افزایش هزینههای استفاده از VPN مطمئن برای دور زدن محدودیتها، بار مالی بر دوش خانوارها میگذارد.
چشمانداز آینده و راهکارهای احتمالی
-
چشمانداز کوتاهمدت
به نظر نمیرسد در هفتههای آینده شاهد بازگشت کامل به وضعیت پایدار و پرسرعت پیش از ۱۸ دی باشیم. احتمالاً ناپایداریهای مقطعی و کاهش کیفیت، به ویژه برای ترافیک بینالمللی، ادامه خواهد داشت. مقامات ممکن است به صورت تدریجی محدودیتها یا نظارتهای جدید را اجرایی کنند.
-
چشمانداز بلندمدت
ایران به احتمال زیاد به سمت مدلی از حکمرانی اینترنت حرکت میکند که در آن کنترل مرکزی، اولویتبندی ترافیک داخلی و فیلترینگ پیشرفتهتر، ذاتی و همیشگی باشد. این به معنای «عادیسازی» یک سطح دسترسی با کیفیت پایینتر و کنترلشدهتر برای کاربران عادی است. در این مدل، فقط خدمات و کاربران خاص (مثل مراکز دولتی، شرکتهای بزرگ مورد تأیید) از اتصال پرسرعت و بدون مانع برخوردار خواهند بود.
-
راهکارهای فنی برای کاربران
کاربران برای تطبیق ممکن است مجبور به استفاده از سرویسهای VPN قویتر و گرانتر، تغییر ساعات فعالیت آنلاین به زمانهای کمترافیک، یا روی آوردن بیشتر به سرویسهای داخلی جایگزین (که ممکن است کیفیت پایینتری داشته باشند) شوند. کسبوکارها نیز باید زیرساخت خود را با این فرض که اتصال به خارج ناپایدار است، طراحی کنند و به سرویسهای ابری داخلی یا هایبرید مهاجرت نمایند.
نتیجهگیری
دادههای کلادفلر تصدیق میکند که اینترنت ایران در یک دوره گذار طولانیمدت قرار دارد. این گذار لزوماً به معنای بهبود کیفیت نیست، بلکه به احتمال زیاد نشاندهنده تحکیم معماری کنترل و نظارت است. هزینه این تحول را کسبوکارهای دیجیتال، جامعه علمی و کاربران عادی خواهند پرداخت، در حالی که مقامات به دنبال افزایش تابآوری شبکه در برابر تهدیدات امنیتی-اجتماعی و کاستن از اثر قطعیهای گسترده آینده هستند.