آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
تنش در خلیج فارس وارد مرحله جدید و بیسابقهای از رویارویی هوایی-دریایی شده است. پس از ادعای سرنگونی یک پهپاد ایرانی توسط آمریکا، اکنون منابع بینالمللی از اعزام پهپاد جایگزین از سوی ایران خبر میدهند. دیروز سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) رسماً اعلام کرد که نیروهای این کشور یک پهپاد ایرانی از نوع «شاهد-۱۳۹» را پس از نزدیک شدن به ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن، در چارچوب دفاع از خود هدف قرار داده و سرنگون کردهاند. اما ماجرا به همین جا ختم نشد. بر اساس گزارشهای منتشر شده از سوی منابع بینالمللی و برخی رسانههای غربی، ایران بلافاصله پس از این حادثه، یک پهپاد نظارتی دیگر را به سمت منطقه و ناوگان آمریکایی اعزام کرده است.
این اقدام نشان میدهد که تهران قصد ندارد به دلیل سرنگونی یک پهپاد، از نظارت بر تحرکات نظامی آمریکا در منطقه که آن را حریم امنیتی خود میداند، دست بکشد. ادعای جالب توجه دیگر که توسط برخی رسانههای بینالمللی مطرح شده، گزارش از «خارج شدن رادار پهپاد دوم از دسترس» است. این گزاره میتواند معانی مختلفی داشته باشد: از اختلال در ارتباط یا رادار پهپاد به دلایل فنی یا الکترونیک، تا احتمال رهگیری و ساقط کردن پنهانی آن. صحنه خلیج فارس اکنون به آزمایشگاه زنده تاکتیکهای جنگ نامتقارن تبدیل شده است؛ جایی که پهپادهای نسبتاً ارزان قیمت یک طرف، در مقابل سامانههای دفاعی پیشرفته و گرانقیمت طرف دیگر قرار میگیرند. این رویدادهای زنجیرهای در شرایطی رخ میدهد که مذاکرات هستهای در وضعیت بنبست قرار دارد و تنشهای منطقهای در سطح بالایی است. هرگونه اشتباه محاسبه یا تصادف میتواند به درگیری گستردهتری دامن بزند. هنوز هیچ مقام رسمی ایرانی درباره جزئیات اعزام پهپاد دوم یا وضعیت آن اظهارنظر نکرده است. واکنش تهران به سرنگونی پهپاد اول نیز احتمالاً در چارچوب دیپلماتیک یا اقدام متقابل در زمان و مکان خودش خواهد بود.
تحلیل ادعای آمریکا و تاکتیک اعزام پهپاد جایگزین
تأیید رسمی آمریکا مبنی بر سرنگونی پهپاد شاهد-۱۳۹، نشان میدهد واشنگتن میخواهد این پیام را به وضوح برساند که برای حفاظت از نیروهایش در منطقه، از هیچ اقدامی دریغ نخواهد کرد. این اقدام همچنین نمایشی از توانایی عملیاتی سامانههای دفاعی آن هاست. اعزام سریع پهپاد دوم توسط ایران (در صورت صحت)، یک پاسخ تاکتیکی حساب شده است. این اقدام چند پیام دارد: اول، نشان میدهد که ایران پهپادهای زیادی در اختیار دارد و از دست دادن یکی، مانع مأموریتهایش نمیشود. دوم، عزم خود برای ادامه نظارت را نشان میدهد. سوم، آمریکا را در موقعیت تصمیمگیری دشوار دیگری قرار میدهد: آیا پهپاد دوم را نیز هدف قرار دهد؟ این رفتار، شبیه به یک «بازی تیتبرایتات» (اقدام متقابل) در فضای نظامی است که در آن هر طرف به اقدام طرف دیگر واکنش نشان میدهد، بدون آنکه لزوماً به درگیری تمامعیار بینجامد.
فناوری پهپاد شاهد-۱۳۹ و آسیبپذیری احتمالی
پهپاد شاهد-۱۳۹ یک پهپاد متوسطبرد ایرانی است که برای مأموریتهای شناسایی، نظارتی و نیز حمل مهمات سبک طراحی شده است. این پهپاد بر پایه طراحی پهپاد آمریکایی MQ-1 پریدیتور ساخته شده اما با تغییرات داخلی. سرنگونی آن توسط سامانههای دفاعی پیشرفته ناو آمریکایی، چندان غیرمنتظره نیست. این پهپادها عمدتاً برای مقابله با تهدیدات نامتقارن در مناطقی که دشمن فاقد سامانههای دفاع هوایی پیشرفته است، طراحی شدهاند و در مقابل ارتشهای مجهز آسیبپذیرند. نکته قابل تأمل این است که آیا پهپاد در حال انجام مأموریت شناسایی الکترونیک (جمعآوری اطلاعات از سامانههای راداری و ارتباطی ناو) بوده که آن را در معرض تهدید قرار داده است؟
گزاره «خارج شدن رادار از دسترس» و سناریوهای محتمل
گزارش برخی رسانهها مبنی بر «خارج شدن رادار پهپاد دوم از دسترس» ابهامبرانگیز است. این عبارت میتواند چندین معنی داشته باشد:
۱. اختلال عمدی در ارتباط یا رادار پهپاد توسط جنگ الکترونیک آمریکا
۲. نقص فنی داخلی پهپاد.
۳. سرنگونی پنهانی پهپاد توسط آمریکا بدون اعلام رسمی (برای جلوگیری از تشدید تنش).
۴. بازگشت عمدی پهپاد به پایگاه یا تغییر مسیر آن توسط اپراتورهای ایرانی.
در هر صورت، این گزارش نشان میدهد که بر پهپاد دوم نیز حادثهای رخ داده که نظارت آن را مختل کرده است.
اهداف راهبردی دو طرف از این تقابل
هدف ایران احتمالاً اثبات حضور و نظارت مستمر، جمعآوری اطلاعات از تحرکات ناوگان آمریکا، و آزمودن واکنش و سطح آمادهباش نیروهای آمریکایی است. این اقدامات همچنین نمایشی از عدم ترس از رویارویی برای مخاطب داخلی و منطقهای است. هدف آمریکا نمایش قدرت و هشدار به ایران مبنی بر اینکه تحرکات نزدیک به نیروهایش را تحمل نخواهد کرد. آنها همچنین ممکن است بخواهند تواناییهای سامانههای دفاعی جدید خود را در یک محیط عملیاتی واقعی آزمایش کنند. هر دو طرف در حال «ترسیم خط قرمز» هستند. ایران نشان میدهد که خلیج فارس را حیاط خلوت خود میداند و آمریکا نشان میدهد که ناوگانش در هر کجا که باشد، از آن دفاع خواهد کرد.
خطر تصاعد و مدیریت بحران
خطر اصلی، «تصاعد ناخواسته» است. ممکن است یک اشتباه محاسباتی، نقص فنی یا واکنش احساسی منجر به رویدادی بزرگتر شود. مثلاً اگر پهپاد جایگزین به حدی نزدیک شود که آمریکا احساس خطر کند و نه تنها پهپاد، بلکه پایگاه پرتاب آن را نیز هدف قرار دهد. وجود کانالهای ارتباطی اضطراری بین نظامیهای دو کشور (مثلاً از طریق سوئیس در واشنگتن یا عمان در منطقه) برای شفافسازی نیتها و جلوگیری از سوءتفاهم حیاتی است. این حوادث در نهایت بر فضای مذاکرات هستهای و سیاسی سایه میاندازد و میتواند هرگونه تمایل به مصالحه را در هر دو طرف تضعیف کند. منطقه نیازمند یک مکانیزم امنیتی جمعی برای جلوگیری از چنین برخوردهای خطرناکی است.