آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
آخرین ماه سال تحصیلی ۱۴۰۴ برای دانشجویان ایرانی با یک تغییر بزرگ همراه شده است. موج جدیدی از آموزش مجازی، دانشگاههای متعددی را در سراسر کشور فرا گرفته و کلاسهای درس را از حالت حضوری به آنلاین تبدیل کرده است. لیست رو به رشدی از دانشگاههای معتبر که تا پایان اسفندماه آموزش خود را به صورت مجازی ادامه خواهند داد، هر روز طولانیتر میشود. این تصمیم که در آستانه امتحانات پایان ترم و تعطیلات نوروزی اتخاذ شده، پرسشهای متعددی را در ذهن دانشجویان و اساتید ایجاد کرده است. در میان دانشگاههایی که مجازی شدن را اعلام کردهاند، نامهای آشنایی به چشم میخورد. دانشگاه خوارزمی به عنوان یکی از قدیمیترین و معتبرترین دانشگاههای کشور، پیشتاز این حرکت بوده است. دانشگاه علم و فرهنگ نیز به عنوان یکی دیگر از مراکز آموزش عالی معتبر، به این لیست پیوسته است. اما شاید بیشترین سهم در این فهرست متعلق به دانشگاه آزاد اسلامی باشد. واحدهای متعددی از دانشگاه آزاد در استانهای مختلف کشور، از البرز و تهران گرفته تا یزد، خراسان رضوی، گیلان، زنجان و همدان، همگی کلاسهای خود را تا پایان اسفند غیرحضوری اعلام کردهاند. واحد علوم تحقیقات تهران، به عنوان بزرگترین و معتبرترین واحد دانشگاه آزاد، نیز در این فهرست قرار دارد. این گستردگی جغرافیایی نشان میدهد که تصمیم مذکور محدود به یک منطقه خاص نیست و گویا یک رویکرد فراگیر را دنبال میکند.
دانشگاه پیام نور نیز که پیشتر در اطلاعیهای جداگانه از مجازی شدن کلاسهای خود از ۹ اسفند خبر داده بود، در این لیست جای گرفته است. با توجه به گستردگی شعب این دانشگاه در سراسر کشور، تصمیم پیام نور میتواند تأثیر قابل توجهی بر جمعیت زیادی از دانشجویان داشته باشد. به نظر میرسد هماهنگیهایی بین دانشگاههای مختلف برای اتخاذ این رویکرد وجود داشته است. اما سوال اصلی اینجاست: چرا دانشگاهها به یکباره به سمت آموزش مجازی حرکت کردهاند؟ هنوز پاسخ رسمی و روشنی از سوی مسئولان دانشگاهی یا وزارت علوم در این باره ارائه نشده است. برخی منابع غیررسمی، دلایل متعددی را مطرح کردهاند. یکی از مهمترین این دلایل، نگرانیهای امنیتی و جلوگیری از تجمعات دانشجویی در روزهای پایانی سال است. گمانهزنی دیگر به شرایط جوی و زیستمحیطی مربوط میشود. در هفتههای اخیر، بسیاری از شهرهای کشور با پدیده آلودگی هوا و برودت شدید هوا مواجه بودهاند. این شرایط میتواند برگزاری کلاسهای حضوری را با مشکل مواجه کرده و سلامت دانشجویان و اساتید را به خطر بیندازد. صرفهجویی در مصرف انرژی نیز به عنوان یک عامل احتمالی مطرح شده است. با این حال، بسیاری از دانشجویان و فعالان صنفی از نبود شفافیت در این تصمیمگیری گلایه دارند. آنها معتقدند که دانشگاهها باید پیش از اتخاذ چنین تصمیم مهمی، با دانشجویان و نمایندگان آنها مشورت کرده و دلایل خود را شفاف بیان کنند. همچنین نگرانیهایی درباره کیفیت آموزش مجازی و آمادگی زیرساختهای فنی برای برگزاری کلاسهای آنلاین وجود دارد. آنچه مسلم است، دانشجویان این دانشگاهها باید خود را برای ادامه تحصیل به صورت مجازی تا پایان سال آماده کنند. امتحانات پایان ترم نیز احتمالاً به همین شیوه برگزار خواهد شد. باید منتظر ماند و دید که آیا دانشگاههای دیگری نیز به این لیست خواهند پیوست یا خیر.
چرا دانشگاهها به آموزش مجازی روی آوردهاند؟
برای درک دلایل این تصمیم گسترده، باید چند عامل را همزمان در نظر گرفت.
- نخستین و محتملترین دلیل، نگرانیهای امنیتی است. در هفتههای اخیر، شاهد اعتراضات و تجمعاتی در برخی دانشگاههای کشور بودهایم. این تجمعات ممکن است نگرانیهایی را درباره امنیت و آرامش دانشگاهها ایجاد کرده باشد. مجازی کردن کلاسها میتواند راهی برای کنترل فضا و جلوگیری از تجمعات احتمالی باشد.
- دومین عامل، شرایط جوی و زیستمحیطی است. بسیاری از شهرهای ایران در هفتههای اخیر با پدیده آلودگی شدید هوا مواجه بودهاند. همچنین برودت هوا و مصرف بالای انرژی، دولت را به اتخاذ تدابیری برای کاهش مصرف سوخت وادار کرده است. برگزاری کلاسهای حضوری نیازمند گرمایش ساختمانها و مصرف انرژی است که با این سیاستها در تضاد قرار میگیرد.
- سومین عامل، نزدیکی به ایام امتحانات پایان ترم است. مجازی کردن کلاسها میتواند فرصت بیشتری برای جمعبندی و آمادگی در اختیار دانشجویان قرار دهد. همچنین این تصمیم میتواند به مدیریت بهتر زمان و کاهش استرس دانشجویان کمک کند. با این حال، باید دید که آیا زیرساختهای فنی برای برگزاری امتحانات آنلاین فراهم است یا خیر.
چالشهای آموزش مجازی در روزهای پایانی ترم
آموزش مجازی در روزهای پایانی ترم، چالشهای خاص خود را به همراه دارد.
- نخستین چالش، کیفیت تدریس و یادگیری است. دروس پایانی ترم معمولاً پیچیدهتر هستند و نیاز به تعامل بیشتر بین استاد و دانشجو دارند. آموزش مجازی ممکن است این تعامل را محدود کرده و کیفیت یادگیری را کاهش دهد.
- چالش دوم، آمادگی اساتید برای تدریس آنلاین است. بسیاری از اساتید ممکن است با ابزارهای آموزش مجازی آشنایی کافی نداشته باشند یا نتوانند محتوای دروس خود را به خوبی برای فضای آنلاین تطبیق دهند. این مسئله میتواند به افت کیفیت آموزشی منجر شود.
- چالش سوم، ارزیابی دانشجویان است. با نزدیک شدن به امتحانات پایان ترم، نحوه ارزشیابی از دانشجویان اهمیت ویژهای پیدا میکند. برگزاری امتحانات آنلاین با خطر تقلب و مسائل فنی همراه است. دانشگاهها باید راهکارهای مناسبی برای این چالشها بیندیشند.
آمادگی فنی دانشگاهها برای آموزش مجازی
تجربه دوران کرونا نشان داد که دانشگاههای ایران از نظر زیرساختهای فنی برای آموزش مجازی، وضعیت یکسانی ندارند. برخی دانشگاهها مانند دانشگاه خوارزمی و واحد علوم تحقیقات، سامانههای آموزش مجازی نسبتاً پیشرفتهای دارند. اما بسیاری از واحدهای دانشگاه آزاد در شهرستانها و دانشگاه پیام نور ممکن است با کمبود زیرساخت مواجه باشند. یکی از چالشهای اصلی، پهنای باند اینترنت است. افزایش ناگهانی ترافیک اینترنت در ساعات کلاس میتواند به کندی یا قطع ارتباط منجر شود. این مسئله به ویژه در مناطقی که زیرساختهای اینترنت ضعیفتر است، میتواند مشکلساز باشد. دانشجویان ساکن مناطق محروم ممکن است نتوانند به طور مؤثر در کلاسها شرکت کنند. چالش دیگر، دسترسی دانشجویان به تجهیزات مناسب است. همه دانشجویان به لپتاپ یا کامپیوتر شخصی دسترسی ندارند. برخی مجبورند از تلفن همراه برای شرکت در کلاسها استفاده کنند که کیفیت پایینتری دارد و استفاده طولانی مدت از آن برای دانشجویان خستهکننده است.
تحلیل روانی و اجتماعی؛ تأثیر بر دانشجویان و اساتید
تغییر ناگهانی به آموزش مجازی میتواند تأثیرات روانی قابل توجهی بر دانشجویان و اساتید داشته باشد. بسیاری از دانشجویان ممکن است با کاهش انگیزه و افزایش استرس مواجه شوند. نبود تعامل حضوری با همکلاسیها و اساتید میتواند به احساس انزوا و تنهایی منجر شود. اساتید نیز با چالشهای مشابهی مواجه هستند. تدریس آنلاین نیازمند زمان و انرژی بیشتری برای آمادهسازی محتوا و تعامل با دانشجویان است. این مسئله میتواند به افزایش فشار کاری و خستگی اساتید منجر شود. همچنین نبود بازخورد حضوری از سوی دانشجویان، کیفیت تدریس را تحت تأثیر قرار میدهد. خانوادهها نیز تحت تأثیر این تصمیم قرار میگیرند. حضور دانشجویان در خانه برای مدت طولانیتر، نیازمند فراهم کردن فضای مناسب برای مطالعه و شرکت در کلاسهاست. این مسئله میتواند به ویژه برای خانوادههای کمدرآمد که فضای کافی ندارند، چالشبرانگیز باشد.
آیا این روند ادامه خواهد یافت؟
با توجه به تحولات اخیر، این سوال مطرح میشود که آیا روند مجازیسازی آموزش تا پایان سال ادامه خواهد یافت یا خیر؟ به نظر میرسد که دانشگاههای اعلامشده تا پایان اسفند به همین شیوه ادامه خواهند داد. اما احتمال پیوستن دانشگاههای دیگر به این لیست وجود دارد. در میانمدت، آموزش مجازی احتمالاً به عنوان یک گزینه مکمل در کنار آموزش حضوری باقی خواهد ماند. دانشگاهها تجربیات ارزشمندی از دوران کرونا کسب کردهاند که میتواند به بهبود کیفیت آموزش مجازی کمک کند. همچنین سرمایهگذاری در زیرساختهای فنی، میتواند دانشگاهها را برای شرایط اضطراری آینده آمادهتر کند. در بلندمدت، باید به این پرسش پاسخ داد که آیا آموزش مجازی میتواند جایگزین مناسبی برای آموزش حضوری باشد؟ تجربه نشان داده است که آموزش حضوری مزایای منحصربهفردی دارد که در فضای مجازی قابل جایگزینی نیست. تعاملات اجتماعی، تجربیات عملی و رشد شخصیتی دانشجویان در محیط دانشگاه، بخش جداییناپذیر آموزش عالی است.