آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
نام غلامرضا ارژنگ برای چندین نسل از ایرانیان، با خاطرات مدرسه و کتابهای درسی گره خورده است. او که از چهرههای ماندگار و تأثیرگذار آموزش زبان فارسی در ایران بود، روز جمعه هشتم اسفند ۱۴۰۴ در سن ۸۹ سالگی دار فانی را وداع گفت. خبر درگذشت او، جامعه علمی و فرهنگی ایران را در سوگ نشاند و بار دیگر اهمیت خدمات بیداعیه معلمان و پژوهشگرانی را یادآور شد که بیسر و صدا، پایههای آموزش کشور را استوار کردند. غلامرضا ارژنگ دوم آذرماه ۱۳۱۵ در قم متولد شد. او از نوزده سالگی (سال ۱۳۳۲) فعالیت خود را به عنوان آموزگار در زادگاهش آغاز کرد و ده سال در مدارس قم به تدریس مشغول بود. این سالهای ابتدایی، پایههای عشق و علاقه او به آموزش و پرورش را شکل داد. او نه فقط یک معلم که یک معمار فرهنگی بود که با حوصله و دقت، الفبای زبان فارسی را به دانشآموزان میآموخت. در سال ۱۳۴۲، ارژنگ به تهران منتقل شد و تدریس در دبیرستانهای معروف پایتخت مانند پهلوی، امیرکبیر و مروی را آغاز کرد. این دوره، همزمان با سالهای پرتحول آموزش و پرورش ایران بود و ارژنگ با تدریس در این مدارس، نقش مهمی در تربیت نسل جوان آن دوران ایفا کرد. اما نقطه عطف فعالیت او از سال ۱۳۵۰ آغاز شد، زمانی که به عنوان کارشناس به مرکز تحقیقات و برنامهریزی درسی و سازمان کتابهای درسی پیوست. ارژنگ در این مرکز، با همکاری دیگر همکارانش، کتابهای درسی دستور زبان فارسی و آیین نگارش را بر اساس شیوهای نوین و منظم تدوین کرد. این کتابها که برای چند نسل از دانشآموزان دورههای راهنمایی و دبیرستان مرجع اصلی آموزش دستور زبان فارسی بود، تأثیر عمیقی بر شیوه آموزش زبان در ایران گذاشت. رویکرد آموزشی منظم، تکیه بر تقسیمبندی کلاسیک اجزای کلام، بهرهگیری از نمونههای متون ادبی و تأکید بر درستنویسی، از ویژگیهای شاخص آثار او بود.
یکی از مهمترین دستاوردهای ارژنگ، تغییر رسمالخط فارسی از صورت نوشتن اتصال کلمات مرکب به صورت جدا از هم بود که در کتابهای درسی سال ۱۳۵۲ وارد شد. این تغییر که در نگاه اول ساده به نظر میرسد، تحولی بزرگ در نگارش فارسی ایجاد کرد و به استانداردسازی رسمالخط فارسی کمک شایانی نمود. بسیاری از قواعد نگارشی که امروز در مدارس ایران تدریس میشود، مدیون تلاشهای اوست. پس از بازنشستگی در سال ۱۳۵۹، ارژنگ دست از کار نکشید. او تا سال ۱۳۸۵ به تدریس دستور زبان فارسی، ادبیات فارسی و آیین نگارش در مدارس عالی، آموزش ضمن خدمت وزارت درمان و آموزش پزشکی، دانشگاههای آزاد و دورههای بازآموزی صدا و سیما ادامه داد. این تداوم فعالیت نشاندهنده عشق و تعهد او به آموزش زبان فارسی بود؛ او هرگز از آموختن و آموزاندن خسته نشد. از سال ۱۳۹۰، ارژنگ همکاری خود را با فرهنگستان زبان و ادب فارسی آغاز کرد و در گروه فرهنگنویسی، در تألیف فرهنگ جامع زبان فارسی مشارکت داشت. تهیه و تنظیم تعریف مدخلهای اصطلاحات دستور زبان، آرایههای شعری، عروض و قافیه، و همچنین ویرایش و بررسی و بازبینی نهایی جلد اول این فرهنگ (حرف آ) از جمله کارهای او در این دوره بود. این همکاری تا آخرین روزهای عمرش ادامه داشت. اکبر ایرانی، مدیرعامل موسسه میراث مکتوب، در پیامی درگذشت او را تسلیت گفت و تأکید کرد که ارژنگ با تألیف کتاب پُرکاربرد دستور زبان فارسی و مشارکت مؤثر در تدوین کتابهای درسی "نگارش" و "دستور زبان"، نقشی ماندگار در ساماندهی آموزش زبان فارسی در مدارس ایفا کرد. به راستی که نام غلامرضا ارژنگ در تاریخ آموزش زبان فارسی ایران جاودانه خواهد ماند.
کارنامه آموزشی؛ تألیف کتابهای درسی و تأثیر ماندگار
غلامرضا ارژنگ از سال ۱۳۵۰ با پیوستن به مرکز تحقیقات و برنامهریزی درسی، وارد عرصهای شد که تأثیر عمیقی بر نظام آموزشی ایران گذاشت. کتابهای درسی دستور زبان فارسی و آیین نگارش که با همکاری او و دیگر همکارانش تدوین شد، برای چندین نسل از دانشآموزان دورههای راهنمایی و دبیرستان، مرجع اصلی آموزش دستور زبان فارسی بود. این کتابها نه تنها در مدارس، بلکه برای داوطلبان کنکور و علاقهمندان به زبان فارسی نیز منابعی ارزشمند محسوب میشدند. ویژگی بارز این کتابها، رویکرد آموزشی منظم و نظاممند بود. ارژنگ با تکیه بر تقسیمبندی کلاسیک اجزای کلام و بهرهگیری از نمونههای متون ادبی، توانست مفاهیم پیچیده دستور زبان را به زبانی ساده و قابل فهم برای دانشآموزان بیان کند. تأکید او بر درستنویسی، یکی از اصول ثابت همه آثارش بود و به تثبیت شیوه آموزش زبان معیار در ایران کمک شایانی کرد. حضور طولانی مدت این کتابها در نظام آموزشی ایران (بیش از دو دهه) نشاندهنده کیفیت و کارآمدی آنها بود. حتی پس از تغییرات مکرر در نظام آموزشی و کتابهای درسی، بسیاری از آموزههای ارژنگ همچنان در کتابهای جدید باقی مانده است. این تأثیر ماندگار، نشان از عمق و پایداری کار او دارد.
رسمالخط فارسی؛ تحولی ماندگار
یکی از مهمترین دستاوردهای غلامرضا ارژنگ که تأثیری دائمی بر نگارش فارسی گذاشت، تغییر رسمالخط فارسی از صورت نوشتن اتصال کلمات مرکب به صورت جدا از هم بود. این تغییر که در کتابهای درسی سال ۱۳۵۲ وارد شد، ظاهراً ساده اما در عمل تحولی بزرگ در استانداردسازی نوشتار فارسی ایجاد کرد. پیش از این تغییر، رسمالخط فارسی فاقد یک قاعده منسجم برای نوشتن کلمات مرکب بود. برخی کلمات به صورت جدا و برخی به صورت متصل نوشته میشدند و این ناهماهنگی، سردرگمی زیادی برای نویسندگان و دانشآموزان ایجاد میکرد. ارژنگ با پیشنهاد قاعدهای منسجم برای جدا نویسی کلمات مرکب، به استانداردسازی رسمالخط فارسی کمک کرد. این تغییر نه تنها در کتابهای درسی، بلکه در سایر انتشارات آموزشی و فرهنگی نیز تأثیر گذاشت و به تدریج به یک قاعده پذیرفته شده در نگارش فارسی تبدیل شد. امروز، بسیاری از نویسندگان و ویراستاران، ناخودآگاه از قواعدی پیروی میکنند که ارژنگ در پایهگذاری آن نقش اساسی داشت.
فعالیتهای پژوهشی؛ همکاری با فرهنگستان زبان و ادب فارسی
پس از سالها تدریس و تألیف کتابهای درسی، ارژنگ در سالهای پایانی عمر خود (از ۱۳۹۰) همکاری با فرهنگستان زبان و ادب فارسی را آغاز کرد. این همکاری نشاندهنده تداوم تعهد او به زبان فارسی تا آخرین روزهای زندگی بود. او در گروه فرهنگنویسی، در تألیف فرهنگ جامع زبان فارسی مشارکت داشت. وظیفه ارژنگ در این پروژه عظیم، تهیه و تنظیم تعریف مدخلهای اصطلاحات دستور زبان، آرایههای شعری، عروض و قافیه بود. همچنین ویرایش و بررسی و بازبینی نهایی جلد اول این فرهنگ (حرف آ) بر عهده او بود. این مسئولیت سنگین، نشاندهنده جایگاه علمی والای او و اعتماد فرهنگستان به دانش عمیقش بود. فرهنگ جامع زبان فارسی که هنوز تدوین آن ادامه دارد، یکی از بزرگترین پروژههای فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. مشارکت ارژنگ در این پروژه، آخرین خدمت او به زبان فارسی بود و نامش را در یکی از مهمترین آثار مرجع زبان فارسی جاودانه کرد.
آثار و تألیفات؛ تنوع و گستردگی
غلامرضا ارژنگ علاوه بر کتابهای درسی، آثار متعدد دیگری نیز تألیف کرد که هر یک گنجینهای ارزشمند برای علاقهمندان به زبان و ادبیات فارسی است. از جمله این آثار میتوان به "پنج گفتار دستوری"، "فرشتهٔ گندمزار و سیمرغ آفتاب" (نگارشی از قصاید و غزلیات سعدی)، "آتشکده خاموش"، "شیوهٔ نگارشِ فارسی"، "ویرایش زبانی برای نثر فارسی امروز" و "گردآوری هزار و یک غزل شورانگیز از چهارصد شاعر کهن و معاصر" اشاره کرد. تنوع این آثار نشاندهنده گستره وسیع دانش و علایق ارژنگ است. از دستور زبان و ویرایش گرفته تا ادبیات کلاسیک و گردآوری اشعار شاعران مختلف، او در همه این حوزهها دستی توانا داشت. این تنوع، او را به یک چهره چندبعدی در عرصه زبان و ادبیات فارسی تبدیل کرده بود. کتاب "دستور زبان فارسی" او بارها تجدید چاپ شد و یکی از پرفروشترین کتابهای آموزشی در این حوزه بود. همچنین "آیین نگارش" او که با هدف آموزش نگارش صحیح به دانشجویان و علاقهمندان تألیف شده بود، از منابع اصلی درس نگارش در دانشگاهها بود.
تحلیل میراث و تأثیرگذاری؛ الگویی برای معلمان و پژوهشگران
غلامرضا ارژنگ نه فقط یک معلم و پژوهشگر، که یک الگو برای نسلهای بعدی معلمان و پژوهشگران بود. او با تداوم فعالیت علمی و آموزشی خود پس از بازنشستگی، نشان داد که عشق به آموزش و پژوهش، مرز سنی نمیشناسد. سالها تدریس در مدارس عالی و دورههای ضمن خدمت، گواهی بر این مدعاست. تأکید او بر دقت، نظم و درستنویسی، از ویژگیهای برجسته شخصیت علمیاش بود. این ویژگیها در تمام آثارش مشهود است و میتواند الگویی برای پژوهشگران جوان باشد. او به خوبی میدانست که زبان فارسی، میراث گرانبهای ماست و باید با دقت و وسواس از آن پاسداری کرد. میراث ارژنگ برای آیندگان، فقط کتابها و مقالات او نیست. او نسلی از معلمان را تربیت کرد که خودشان بعدها معلمان نسلهای بعد شدند. این زنجیره تأثیرگذاری، شاید مهمترین میراث هر معلمی باشد. به همین دلیل، درگذشت او پایان یک راه نیست، بلکه یادآور ادامه مسیری است که او هموار کرد.