آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
سه سال از سلطه مجدد طالبان بر افغانستان میگذرد، اما وضعیت رسانهها و خبرنگاران در این کشور نه تنها بهبود نیافته، بلکه به گفته نهادهای مدافع آزادی بیان، به یک بحران «چندلایه، سازمانیافته و فراگیر» تبدیل شده است. سازمان حمایت از رسانههای افغانستان در گزارش جدید خود، از تشدید خشونت فیزیکی و مداخلات مستقیم طالبان در امور رسانهها خبر داده است. این سازمان که به طور ویژه وضعیت آزادی بیان و امنیت خبرنگاران را در افغانستان رصد میکند، اعلام کرده است که در یک ماه اخیر، موارد بازداشت، تهدید و خشونت فیزیکی علیه خبرنگاران به طور قابلتوجهی افزایش یافته است. طالبان با اعمال محدودیتهای جدید، فضای رسانهای این کشور را به شدت تحت فشار قرار دادهاند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، طالبان به خبرنگاران هشدار دادهاند که از انتشار مطالب مربوط به مشکلات اقتصادی، افزایش بهای سوخت، اختلافات داخلی مقامهای طالبان و جزئیات رویدادهای امنیتی در رسانهها و شبکههای اجتماعی خودداری کنند. این ممنوعیتها، عملاً خبرنگاران را از پوشش بسیاری از موضوعات حیاتی و موردنیاز مردم محروم کرده است. یکی از نگرانکنندهترین ابعاد این بحران، تشدید خشونت فیزیکی علیه خبرنگاران است. گزارشها حاکی از آن است که خبرنگاران در حین انجام وظیفه، با ضربوشتم، بازداشتهای خودسرانه و تهدید به جان مواجه میشوند و این موضوع، فضای ترس و خودسانسوری را در میان فعالان رسانهای افغانستان گسترش داده است.
سازمان حمایت از رسانههای افغانستان با اشاره به ماهیت «سازمانیافته» این سرکوب، تأکید کرده است که این محدودیتها نهتنها موارد پراکنده، بلکه یک سیاست هماهنگ و برنامهریزیشده از سوی حاکمیت طالبان برای خاموش کردن صداهای منتقد است. این سیاست، افغانستان را به یکی از خطرناکترین کشورها برای فعالیت رسانهای تبدیل کرده است. ممنوعیت انتشار اخبار مربوط به مشکلات اقتصادی و افزایش بهای سوخت، در حالی اعمال میشود که مردم افغانستان با یکی از شدیدترین بحرانهای اقتصادی و انسانی در جهان روبرو هستند. این محدودیتها، عملاً مردم را از اطلاعات حیاتی درباره زندگی خود محروم میکند و نقش نظارتی رسانهها را از بین میبرد.
جامعه بینالمللی و نهادهای مدافع آزادی بیان، بارها نسبت به وضعیت رسانهها در افغانستان ابراز نگرانی کردهاند، اما تاکنون اقدام عملی مؤثری برای مهار این بحران انجام نشده است. سازمان ملل و سازمانهای حقوق بشری، ادامه این روند را تهدیدی جدی برای دموکراسی و حقوق بشر در افغانستان دانستهاند. اگر شما هم از دنبالکنندگان تحولات افغانستان و وضعیت آزادی بیان در این کشور هستید، این گزارش را تا انتها دنبال کنید. ما در ادامه به تحلیل کامل این بحران، ابعاد مختلف سرکوب رسانهها و چشمانداز آینده آزادی بیان در افغانستان پرداختهایم.
ابعاد حقوقی و قانونی سرکوب رسانهها در افغانستان
حاکمیت طالبان با وجود وعدههای اولیه درباره احترام به آزادی بیان، در عمل یک سیستم قضایی و قانونی مبتنی بر محدودیتهای شدید برای رسانهها ایجاد کرده است. ممنوعیت انتشار اخبار مربوط به مشکلات اقتصادی، افزایش بهای سوخت، اختلافات داخلی مقامهای طالبان و جزئیات رویدادهای امنیتی، نه تنها در تضاد با اصول بینالمللی آزادی بیان است، بلکه خبرنگاران را از ایفای نقش نظارتی و اطلاعرسانی خود بازمیدارد. این محدودیتها، که به صورت شفاهی و گاه کتبی به خبرنگاران ابلاغ میشوند، هیچ مبنای قانونی مشخصی ندارند و به تشخیص سلیقهای مقامهای طالبان اجرا میشوند. فقدان یک قانون روشن و شفاف در مورد فعالیت رسانهها، خود عاملی برای افزایش خودسرانهگری و ایجاد فضای ترس در میان خبرنگاران شده است.
ابعاد امنیتی و فیزیکی تهدیدات علیه خبرنگاران
گزارش سازمان حمایت از رسانههای افغانستان حاکی از تشدید خشونت فیزیکی و بازداشتهای خودسرانه علیه خبرنگاران در یک ماه اخیر است. این روند، نشان از یک تغییر تاکتیکی در رویکرد طالبان از محدودیتهای اداری به سمت برخوردهای فیزیکی دارد. خبرنگاران در حین انجام وظیفه، با ضربوشتم، تهدید به جان و بازداشتهای طولانیمدت مواجه میشوند که عملاً فعالیت رسانهای را به یک اقدام پرخطر تبدیل کرده است. این فضای خشونتآمیز، علاوه بر ایجاد ترس در میان خبرنگاران شاغل، نسل جدیدی از فعالان رسانهای را از ورود به این حرفه منصرف میکند و به تدریج، جامعه خبری افغانستان را با بحران نیروی انسانی و فرار مغزها مواجه خواهد کرد.
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی محدودیتهای رسانهای
ممنوعیت انتشار اخبار مربوط به مشکلات اقتصادی و افزایش بهای سوخت، در حالی اعمال میشود که افغانستان با یکی از عمیقترین بحرانهای اقتصادی و انسانی جهان روبرو است. این محدودیتها، مردم را از اطلاعات حیاتی درباره زندگی روزمره خود محروم میکند و نقش نظارتی رسانهها را از بین میبرد. در غیاب اطلاعات دقیق و شفاف، شایعات و اخبار کذب فضای عمومی را پر میکنند و امکان تصمیمگیری آگاهانه را از مردم سلب میکنند. همچنین، این محدودیتها به تضعیف اعتماد عمومی به رسانهها و افزایش فاصله بین مردم و حاکمیت منجر میشود و زمینهساز نارضایتیهای اجتماعی گستردهتر میگردد.
نقش جامعه بینالمللی و نهادهای حقوق بشری
جامعه بینالمللی و نهادهای مدافع آزادی بیان، بارها نسبت به وضعیت رسانهها در افغانستان ابراز نگرانی کردهاند. سازمان ملل و سازمانهای حقوق بشری، ادامه این روند را تهدیدی جدی برای دموکراسی و حقوق بشر در افغانستان دانستهاند. با این حال، تاکنون اقدام عملی مؤثری برای مهار این بحران انجام نشده است و واکنشها عمدتاً به بیانیههای محکومآمیز و هشدارهای دیپلماتیک محدود شده است. این ناکارآمدی، نشان از ضعف اراده بینالمللی برای اعمال فشار مؤثر بر طالبان و فقدان یک استراتژی عملی برای دفاع از آزادی بیان در افغانستان دارد. ادامه این روند، میتواند به عادیسازی سرکوب رسانهها در این کشور منجر شود و سابقهای خطرناک برای سایر کشورهای منطقه ایجاد کند.
چشم انداز آینده و سناریوهای محتمل
با توجه به تشدید سرکوب رسانهها و عدم واکنش مؤثر جامعه بینالمللی، چند سناریو برای آینده رسانهها در افغانستان محتمل است:
-
سناریوی اول (ادامه سرکوب و تشدید محدودیتها)
در صورتی که فشارهای بینالمللی افزایش نیابد، طالبان به سیاستهای سرکوبآمیز خود ادامه داده و محدودیتهای بیشتری بر رسانهها اعمال خواهد کرد. این سناریو، به حذف تدریجی رسانههای مستقل و تبدیل فضای رسانهای به ابزاری برای تبلیغات حکومتی منجر میشود.
-
سناریوی دوم (واکنش محدود جامعه بینالمللی و بهبود نسبی)
در صورت اعمال فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی محدود، ممکن است طالبان برخی محدودیتها را کاهش دهد، اما همچنان کنترل شدیدی بر محتوای رسانهها حفظ خواهد کرد.
-
سناریوی سوم (مقاومت مدنی و ظهور رسانههای زیرزمینی)
در پاسخ به سرکوب، ممکن است شاهد شکلگیری رسانههای زیرزمینی و فعالیتهای خبری غیررسمی در فضای مجازی باشیم که با وجود ریسک بالا، به عنوان صدای مخالف عمل خواهند کرد.
با توجه به رویه فعلی طالبان، سناریوی اول (ادامه سرکوب) محتملترین گزینه به نظر میرسد، اما ظهور رسانههای جایگزین در فضای مجازی میتواند تا حدودی این انحصار اطلاعاتی را بشکند و به عنوان یک کانال موازی برای اطلاعرسانی عمل کند. با این حال، این مسیر با ریسکهای امنیتی و محدودیتهای فنی همراه خواهد بود و نمیتواند جایگزین یک فضای رسانهای آزاد و مستقل در افغانستان شود.