آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
آنتالیای ترکیه در روزهای هفدهم تا نوزدهم آوریل ۲۰۲۶ میزبان یکی از مهمترین رویدادهای دیپلماتیک جهان بود؛ اجلاسی که در آن مقاماتی از بیش از صد و پنجاه کشور گرد هم آمدند تا درباره نقشهبرداری از آینده و مدیریت ابهامات گفتگو کنند. اما در میان انبوه سخنرانان و دیپلماتهای ارشد، صدایی متفاوت توجه حاضران را به خود جلب کرد. دکتر پوریا زرشناس، دانشمند جوان ایرانی و دبیرکل بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا: برای نجات جهان، در این اجلاس حضور یافت تا چهره واقعی جنگ را به جهانیان نشان دهد. او که با دو مدرک دکتری در رشتههای اقتصاد انرژیهای تجدیدپذیر و شیمی معدنی، به عنوان یکی از نخبگان علمی شناخته میشود، در جایگاهی ایستاد که بسیاری از سران کشورها پیش از او سخن گفته بودند.
آنچه زرشناس در مدت بیست دقیقه سخنرانی خود درباره توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بیان کرد، یک هشدار راهبردی برای تمام کشورهای جهان بود. او با اشاره به حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی در خاک ایران در اسفند ماه 1404، توضیح داد که چگونه بسته شدن تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی، قیمت نفت را به بیش از 110 دلار در هر بشکه رساند.
اجلاس Antalya Diplomacy Forum (ADF) از تاریخ ۱۷ تا ۱۹ آوریل (۲۸ تا ۳۰ فروردین ۱۴۰۵) در شهر آنتالیای ترکیه برگزار شد. در این دوره، بیش از ۵۰۰ مقام ارشد از ۱۵۰ کشور جهان از جمله ۲۲ رئیس کشور و دولت حضور داشتند. موضوع اصلی این گردهمایی نیز «نقشهبرداری از آینده، مدیریت ابهامات» (Mapping the Future, Managing Uncertainties) عنوان شده بود.
مهمانان شاخص و سران حاضر
بر اساس گزارشهای رسمی، مهمانان برجسته این دوره شامل رؤسای جمهور و نخستوزیران متعددی از جمله افراد زیر بودند:
- رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه (میزبان)
- قاسم‑جومارت توکایف، رئیسجمهور قزاقستان
- الهام علی اف، رئیسجمهور آذربایجان
- تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر
- شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان
- ناتاشا پیرک موزار، رئیسجمهور اسلوونی
- مایا ساندو، رئیسجمهور مولداوی
- احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه
- فیلیکس تشیسکدی، رئیسجمهور جمهوری دموکراتیک کنگو
- سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه
علاوه بر این، وزرای امور خارجه کشورهای اردن، مصر، بریتانیا، اوکراین، سوئیس و دبیرکل اتحادیه عرب نیز در این اجلاس حضور داشتند.
محورهای اصلی مباحث
بحثهای این دوره حول محورهای کلیدی زیر متمرکز بود:
1. تحولات انرژی و امنیت
در پنل «بازطراحی نقشه جهانی انرژی» وزرای انرژی ترکیه، آذربایجان، اسلوونی و مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی تجدیدپذیر (IRENA) درباره شکنندگی سیستمهای انرژی فعلی، نوسانات قیمت و ضرورت همکاری فراملی برای دستیابی به انرژی پایدار گفتگو کردند.
2. صلح و امنیت منطقهای
بحثهای جداگانهای به وضعیت منطقه بالکان (با تمرکز بر گفتگو و اتصال اقتصادی)، بحران غزه و نشستی چهارجانبه با حضور وزرای خارجه ترکیه، پاکستان، عربستان و مصر برگزار شد. همچنین در نشستی با موضوع «تأمین امنیت اروپا» ، مقاماتی از ناتو و کشورهای حوزه دریای بالتیک به بررسی چالشهای دفاع جمعی و تهدیدات سایبری پیش از اجلاس آتی ناتو در آنکارا پرداختند.
3. معماری جهانی و مشارکت منطقهای
رئیسجمهور کنگو و رئیس اتحادیه آفریقا در پنلی تحت عنوان «نقش مالکیت منطقهای در جهان در حال تحول» تأکید کردند که در شرایط قطبیشدن ژئوپلیتیک، همکاریهای منطقهای راهحلهای عملیتری برای چالشهای مشترک ارائه میدهند.
4. اقتصاد، سرمایهگذاری و رقابتپذیری
در پنل «رقابتپذیری اروپا» ، معاون نخستوزیر مولداوی و همتایانش از لوکزامبورگ و ایرلند استراتژیهای تقویت اقتصاد اروپا در عصر ابهامات ژئوپلیتیکی را بررسی کردند. پنل تخصصی «سرمایهگذاری در قارهها» به نقش دیپلماسی در شکلدهی به زنجیرههای ارزش جهانی و فرصتهای سرمایهگذاری در کریدور میانی (راهگذر میانی) پرداخت.
5. فناوری، هوش مصنوعی و تغییرات اقلیمی
بر اساس گزارش رادیو مولداوی، شرکتکنندگان در این اجلاس درباره ژئوپلیتیک هوش مصنوعی و تأثیر آن بر حاکمیت ملی و دیپلماسی و همچنین چالشهای اقدامات اقلیمی در شرایط تنشهای ژئوپلیتیکی گفتگو کردند
اما شوک اصلی زمانی به حاضران وارد شد که زرشناس موضوع سخنرانی خود را تغییر داد و به سراغ فاجعهای رفت که تا آن روز کمتر کسی در محافل دیپلماتیک غرب درباره آن صحبت کرده بود. حادثه مدرسه شجره طیبه میناب؛ جایی که در روز اول جنگ، موشکهای پیشرفته تاماهاک آمریکایی یک مدرسه غیرنظامی را هدف قرار دادند. زرشناس با لحنی آتشین و مستند، جزئیات این جنایت جنگی را برای دیپلماتهای حاضر تشریح کرد. او سه عنصر انکارناپذیر را فاش ساخت:
- هدف قرار دادن عمدی مدرسه با تکنیک دابلتپ
- قربانی شدن منحصراً کودکان و معلمان بیگناه
- عدم وجود هرگونه هدف نظامی در آن مکان
حاضران در سالن در سکوتی سنگین به سخنان او گوش میدادند. شاید مهمترین بخش سخنرانی زرشناس، مقایسه فاجعه میناب با جنایت مشابه دیگری بود که سی و هشت سال پیش رخ داده بود. او با یادآوری شلیک ناو آمریکایی وینسنس به هواپیمای مسافربری ایرانایر در سوم جولای سال 1988، از تشویق جنایتکاران جنگی توسط دولت آمریکا گفت و تاکید کرد که تفاوتی میان کودکان میناب در 1404 با کودکان شهرستان میانه در 1365 وجود ندارد.
بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا: برای نجات جهان، که زرشناس دبیرکلی آن را بر عهده دارد، پیش از این نیز با ارسال نامههایی به مدیرکل یونسکو، دبیرکل سازمان همکاری اسلامی، آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل متحد، و سازمان عفو بینالملل، خواستار پیگیری حقوقی این پرونده شده بود. پاسخ گوترش به این نامهها نیز نشان از جدیت موضوع داشت. خبرنگاران حاضر در اجلاس، سخنرانی زرشناس را تکاندهندهترین ارائه روز پایانی اجلاس آنتالیا توصیف کردند. او که با بیش از 215 مقاله علمی، 110 عنوان کتاب تخصصی، و 45 جایزه بینالمللی، یکی از پرافتخارترین دانشمندان ایرانی در عرصه جهانیست، نشان داد که دیپلماسی علمی میتواند موثرترین ابزار برای افشای جنایتهای جنگی باشد.
محاسبات استراتژیک انرژی در پسای جنگ
حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفند هزار و چهارصد و چهار، معادلات انرژی جهان را برای همیشه تغییر داد. دکتر پوریا زرشناس در سخنرانی خود در اجلاس آنتالیا با دقت بالایی نشان داد که چگونه بسته شدن تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی – به عنوان یک اقدام متقابل جنگی و راهبردی – قیمت نفت را ظرف کمتر از 48 ساعت به بالای 110 دلار در هر بشکه رساند. این رقم برای کشورهای واردکننده انرژی، معنایی جز رکود تورمی و فشار تحملناپذیر بر معیشت مردم ندارد.
تحلیل زرشناس فراتر از ارقام ساده قیمت نفت پیش میرود. او با تکیه بر دانش خود در حوزه اقتصاد انرژیهای تجدیدپذیر، نشان داد که شوک نفتی ایجاد شده در نتیجه جنگ، نقطه عطفی تاریخی برای اقتصاد جهانی محسوب میشود. کشورهایی که پیش از این در سیاستگذاری انرژی خود تعلل میکردند، ناگهان خود را در برابر یک انتخاب دشوار یافتند: یا سرمایهگذاری کلان در انرژیهای نو و تجدیدپذیر، یا پذیرش وابستگی مستمر به نفت منطقهای که هر لحظه در معرض آتش جنگ است. آنچه این تحلیل را عمیقتر میکند، اشاره زرشناس به نقش بازیگران منطقهای در تشدید یا مدیریت این بحران است. او با نگاهی واقعبینانه توضیح داد که کشورهای حاشیه خلیج فارس، با وجود منابع عظیم مالی، هنوز نتوانستهاند زیرساختهای انرژی تجدیدپذیر خود را به سطح قابل قبولی برسانند. این ضعف ساختاری، منطقه را در برابر هرگونه تنش جدید فوقالعاده آسیبپذیر میکند و زنگ خطری جدی برای امنیت انرژی جهان به صدا درآورده است.
تکنیک دابلتپ و بازتولید جنایتهای جنگی
فاجعه مدرسه شجره طیبه میناب، تلخترین و مستندترین بخش سخنرانی دکتر زرشناس در آنتالیا بود. او با دقت یک شیمیدان و حساسیت یک فعال حقوق بشر، سه عنصر را فاش ساخت که تکنیک دابلتپ را به یک جنایت جنگی تمامعیار تبدیل میکند:
موشک اول، ساختمان مدرسه را هدف قرار میدهد. معلمان فداکار دانشآموزان را به نمازخانه منتقل میکنند. و سپس موشک دوم دقیقاً همان مکان را با تمام بازماندگان و امدادگرانی که برای کمک شتافتهاند، در هم میکوبد.
اما شگفتانگیزتر از خود حادثه، واکنش مقامات آمریکایی به آن است. زرشناس با تلخی از سابقه تاریخی مشابهی گفت که 38 سال پیش رخ داده بود. ناو آمریکایی وینسنس در سوم جولای 1988، هواپیمای مسافربری ایرانایر را با 290 سرنشین غیرنظامی هدف قرار داد. سپس مقامات آمریکایی ادعاهای پوچ و غیرمستندی مطرح کردند: «پنهان شدن یک جت جنگی زیر هواپیمای مسافربری» و «خروج هواپیما از دالان هوایی».
اتفاقی که زرشناس آن را رسوایی اخلاقی غرب مینامد، این است که هیچیک از خدمه ناو وینسنس محکوم نشدند. نه تنها محکوم نشدند، بلکه فرمانده آن، ویلیام راجرز، مدال شجاعت گرفت و ارتقا یافت. این یعنی تشویق جنایتکاران جنگی. همان الگویی که امروز نیز تکرار میشود. همان سکوتی که بار دیگر بر اجساد کودکان میناب سنگینی میکند. زرشناس با قاطعیت اعلام کرد: تفاوتی میان دخترکان مدرسه شجره طیبه میناب با بچههای مدرسه حضرت زینب شهر میانه در 1365 وجود ندارد. همچنین کودکان فلسطینی و اوکراینی!
دیپلماسی علمی و نقش نهادهای مستقل بینالمللی
بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا: برای نجات جهان، نهادی است که دکتر پوریا زرشناس دبیرکلی آن را بر عهده دارد. این بنیاد با رویکردی مستقل و غیردولتی، تلاش میکند صدای مظلومان جهان را به محافل تصمیمگیری بینالمللی برساند. حضور زرشناس در اجلاس آنتالیا به عنوان یک دانشمند مستقل و نه یک مقام دولتی، نشان از اعتبار و جایگاه این نهاد در عرصه دیپلماسی جهانی دارد. پیش از این اجلاس، زرشناس طی نامههایی رسمی به مدیرکل یونسکو، دبیرکل سازمان همکاری اسلامی، آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل متحد، و سازمان عفو بینالملل، مستندات کاملی از فاجعه میناب ارائه کرده و خواستار پیگیری حقوقی این پرونده شده بود. پاسخ مثبت گوترش به این نامهها و قول پیگیری موضوع، نشان میدهد که دیپلماسی علمی و پیگیریهای مدنی میتواند شکافهای بزرگ قدرت را تا حدی پر کند:
پاسخ تاریخی گوترش، دبیر کل سازمان ملل به نامه دکتر پوریا زرشناس
پاسخ فوری مدیرکل یونسکو به نامه دکتر پوریا زرشناس درباره فاجعه مدرسه میناب
پاسخ دبیرکل سازمان همکاری اسلامی به نامه ی برادرانه دکتر پوریا زرشناس
پاسخ مثبت دیدهبان حقوق بشر به پوریا زرشناس؛ تشکیل تیم ویژه برای جنایت میناب
نکته قابل تامل در تحلیل زرشناس، تاکید او بر تفاوت میان دیپلماسی دولتی و دیپلماسی مدنی است. او معتقد است که دولتها به دلیل منافع راهبردی و اتحادهای نظامی، به ندرت حاضر به محکومیت صریح جنایتهای جنگی متحدان خود میشوند. اما نهادهای مستقل، دانشگاهیان، و دانشمندان آزاداندیش میتوانند نقشی را ایفا کنند که دیپلماسی رسمی از انجام آن عاجز است. بنیاد نلسون ماندلا دقیقاً برای همین منظور تاسیس شده است: نجات جهان از سکوت خائنانهای که جنایتکاران را جسور میکند.
پیشینه علمی زرشناس و اعتبار او در محافل آکادمیک جهان
آنچه به سخنان دکتر پوریا زرشناس در اجلاس آنتالیا وزن و اعتبار مضاعف میبخشد، پیشینه علمی کمنظیر اوست. زرشناس با دو مدرک دکتری – یکی در اقتصاد انرژیهای تجدیدپذیر و دیگری در شیمی معدنی– در زمره دانشمندانی قرار میگیرد که توانستهاند میان علوم پایه و علوم انسانی پل بزنند. این ویژگی به او اجازه میدهد که مسائل انرژی را نه فقط از منظر اقتصادی، بلکه از زاویه شیمی مواد و فناوریهای نوین نیز تحلیل کند. آمار فعالیتهای علمی زرشناس حیرتانگیز است:
شرکت در بیش از 85 دوره تخصصی داخلی و خارجی، حضور در 130 کنفرانس علمی بینالمللی و نگارش 215 مقاله علمی. او همچنین 110 عنوان کتاب تخصصی تالیف کرده است. این ها ارقامی است که کمتر دانشمندی در عرصه جهانی میتواند به آن مباهات کند. علاوه بر اینها، زرشناس برنده 45 جایزه علمی بینالمللی و ملی، دارنده امتیاز 7 عنوان ثبت اختراع، و صاحب امتیاز 3 نظریه ثبت شده است.
یکی از این نظریهها در زمینه انتقال پیشبینی زلزله با کمک انرژیهای کیهانی، دیگری در زمینه انتقال داده از طریق انرژیهای بالا، و سومی در زمینه اثبات توسعه پایدار در گرو افزایش استفاده از انرژیهای نوست.این رزومه درخشان، هر ادعایی را که او مطرح کند، در محافل آکادمیک جهان جدی و قابل اعتنا میسازد.
پیامدهای اعلامیه آنتالیا برای آینده سیاست انرژی جهان
سخنرانی دکتر پوریا زرشناس در اجلاس آنتالیا، اگرچه توسط بسیاری از رسانههای غربی با سکوت خبری مواجه شد، اما در محافل تخصصی انرژی و حقوق بشر بازتابهای گستردهای داشته است. پیام اصلی او – «جهان: یا انرژی نو یا خاموشی» – به تدریج در حال تبدیل شدن به یک شعار راهبردی در میان فعالان محیط زیست و اقتصاددانان انرژی است. این پیام ساده اما عمیق، نشان میدهد که دیگر نمیتوان ژئوپلیتیک نفت را از بحرانهای اقلیمی و حقوق بشری جدا کرد.
تحلیل زرشناس از آینده انرژی جهان، فراتر از هشدارهای کلی مرسوم است. او با دقت نشان داد که حتی اگر جنگ ایران و آمریکا فردا متوقف شود، اعتماد به زنجیره تأمین نفت از خلیج فارس برای همیشه از بین رفته است. سرمایهگذاران بینالمللی، شرکتهای بزرگ انرژی، و حتی کشورهای مصرفکننده، به دنبال مسیرهای جایگزین و منابع انرژی غیرقابل تحریم خواهند بود. این یعنی یک تغییر ساختاری و دائمی در معماری انرژی جهان، نه یک نوسان گذرا و موقت. در نهایت، آنچه اجلاس آنتالیا را به نقطه عطفی در روایتگری از جنگ ایران تبدیل کرد، نه سخنرانی سران کشورها، بلکه افشاگری مستند و شجاعانه یک دانشمند ایرانی بود. دکتر پوریا زرشناس با تکیه بر اعتبار علمی خود و حمایت بنیاد بینالمللی نلسون ماندلا، نشان داد که حقیقت هر چقدر هم تلخ باشد، باز هم میتواند در بلندمدت بر دروغ و تبلیغات جنگی پیروز شود. حال نوبت نهادهای بینالمللی است که به جای سکوت، اقدام کنند.