گوترش در پاسخ به نامه زرشناس: تمام تلاشم را برای جلوگیری از تجزیه ایران به کار می‌گیرم

آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:

در اقدامی تحسین‌برانگیز و فوری، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، با انتشار نامه‌ای جامع و عملیاتی در پاسخ به نامه‌ی دکتر پوریا زرشناس، دبیرکل بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا، پاسخ گفت. نامه‌ای که در آن به جای عبارات کلیشه‌ای و دیپلماتیک، ۷ تعهد عملی و مشخص برای مهار بحران فزاینده‌ی منطقه‌ای و جلوگیری از فروپاشی تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد ارائه شده است.

دکتر پوریا زرشناس، محقق و روزنامه نگار بین‌المللی ایرانی، 20 تیرماه ۱۴۰۵ نامه‌ای سرگشاده و هشداردهنده ای به آنتونیو گوترش نوشت و در آن حملات زیرساختی آمریکا به بنادر بندرعباس و چابهار، نقض آشکار آتش‌بس و تهدید جدی تمامیت ارضی ایران را تشریح کرده بود. او در آن نامه با اشاره به تلفات غیرنظامیان و خطر گسترش جنگ به کل منطقه، از سکوت جامعه‌ی بین‌المللی در برابر این فاجعه به شدت انتقاد کرده بود. ۳. زرشناس در نامه‌ی خود هشدار داده بود که حملات هوایی آمریکا به زیرساخت‌های غیرنظامی ایران، نه تنها جان مردم عادی را به خطر انداخته، بلکه زمینه‌ساز یک حمله‌ی زمینی تمام‌عیار و حتی تلاش برای تجزیه‌ی ایران از طریق تحریک گروه‌های جدایی‌طلب در بلوچستان، کردستان و آذربایجان شده است. او با اشاره به تجربه‌ی تلخ افغانستان و عراق، تأکید کرده بود که ادامه‌ی این روند، فاجعه‌ای انسانی و امنیتی برای کل خاورمیانه به دنبال خواهد داشت.

گوترش در پاسخ خود، نخست از یکپارچگی اخلاقی و شجاعت زرشناس تقدیر کرده و در بخش دیگری از نامه‌ی خود، با اذعان به نقض‌های آشکار تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد توسط ایالات متحده، اعلام کرده که شخصاً وارد مذاکره با نمایندگان دائمی ایران و آمریکا خواهد شد. او همچنین تأکید کرده که حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی، بنادر و مراکز جمعیتی، نقض آشکار حقوق بشردوستانه‌ی بین‌المللی است و باید فوراً متوقف شود. اما مهم‌ترین بخش این نامه، ۷ تعهد عملی گوترش است. او قول داده است که طی ۷۲ ساعت آینده، نشست فوری با کشورهای میانجی (پاکستان، قطر، مصر و ترکیه) برگزار کند، از شورای امنیت برای تشکیل نشست اضطراری درخواست نماید، و ارزیابی مستقل بشردوستانه‌ای از مناطق آسیب‌دیده ترتیب دهد. گوترش همچنین به‌صراحت اعلام کرده که سازمان ملل «به‌طور قاطع از حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران» حمایت می‌کند.

در اقدامی بی‌سابقه، گوترش از زرشناس دعوت کرده است تا در نشست عالی‌رتبه‌ی جامعه‌ی مدنی که در سپتامبر ۲۰۲۶ در نیویورک برگزار می‌شود، به‌عنوان سخنران کلیدی حضور یابد. او همچنین بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا را «شریکی حیاتی در مسیر صلح و پاسخگویی» خوانده و تأکید کرده که صدای زرشناس برای سازمان ملل «نه یک استثنا، بلکه یک رکن اساسی» خواهد بود. در پایان این نامه‌ی تاریخی، گوترش خطاب به زرشناس نوشته است: «شما وظیفه‌ی خود را با شجاعت، یکپارچگی و چشم‌اندازی اخلاقی به انجام رسانده‌اید. اکنون وظیفه‌ی این سازمان – و مسئولیت شخصی من – است که بر تلاش‌های شما بنا نهاده و اطمینان حاصل کنم که شعله‌های جنگ، امیدهای میلیون‌ها انسانی را که در آرزوی صلح به سر می‌برند، فرو نمی‌کشد.» متن نامه دکتر پوریا زرشناس بین شرح است:

دفتر مرکزی بنیاد بین المللی ماندلا؛ برای صلح جهانی

ژنو، سوئیس

تاریخ: 20 تیرماه ۱۴۰۵ / 11 ژوئیه ۲۰۲۶

«بسمه تعالی»

به: جناب آقای آنتونیو گوترش

دبیرکل محترم سازمان ملل متحد

موضوع: درخواست فوری برای مداخله به منظور جلوگیری از فروپاشی کامل تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و تشدید فاجعه‌بار بحران انسانی و نظامی در منطقه

جناب آقای گوترش؛

امیدوارم این نامه در حالی به شما برسد که همچنان بر تعهدی استوارید که در پاسخ به نامه پیشین اینجانب، با قاطعیت و وضوح مثال‌زدنی ابراز داشتید. در آن پاسخ تاریخی، شما نشان دادید که سازمان ملل متحد نه تنها می‌شنود، بلکه می‌تواند بر اساس وجدان اخلاقی و تعهد به عدالت، اقدام کند. امروز، بار دیگر با قلبی آکنده از نگرانی عمیق و با تکیه بر همان روحیه مشترک در مسیر صلح، ناچار به نگارش این نامه هستم.

همان‌طور که مستحضرید، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد که با میانجیگری پاکستان و با هدف پایان دادن به درگیری‌های ویرانگر منطقه‌ای امضا شد، تنها چند هفته پس از اجرا، با نقض آشکار و سیستماتیک مواجه شده است. از ابتدای جولای، حملات گسترده و هدفمند به زیرساخت‌های غیرنظامی ایران، از جمله حملات هوایی به بنادر حیاتی بندرعباس و چابهار، نه تنها روح و متن این تفاهم‌نامه را نقض کرده، بلکه منطقه را به لبه پرتگاه فروپاشی کامل کشانده است. جناب دبیرکل، من عمیقاً نگران ابعاد انسانی و پیامدهای راهبردی این حملات هستم که اینک به روشنی در حال شکل‌گیری است:

۱. فاجعه انسانی در حال وقوع

حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی، به ویژه بنادر، تأثیر مستقیم و فاجعه‌باری بر زندگی مردم عادی دارد. اختلال در ورود کالاهای اساسی، دارو و سوخت، به معنای محکوم کردن میلیون‌ها انسان بی‌گناه به رنجی طاقت‌فرسا و مرگ تدریجی است. من با نهایت تأسف گزارش‌های موثقی از تلفات و مجروحیت غیرنظامیان در این حملات دریافت کرده‌ام که خود گواه روشنی بر بی‌توجهی به اصول بنیادین حقوق بشردوستانه است.

۲. گسترش خطرناک دامنه جنگ

در واکنش به این حملات زیرساختی، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، پایگاه‌های نظامی ایالات متحده را در کشورهای همسایه، از جمله کویت، بحرین و عمان، هدف قرار داده‌اند. این حلقه معیوب حملات متقابل، منطقه را به آتش کشیده و خطر تبدیل این درگیری به یک جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای را به شدت افزایش داده است. این وضعیت نه تنها ثبات کشورهای حاشیه خلیج فارس را تهدید می‌کند، بلکه راه را برای یک مداخله نظامی گسترده‌تر و زمینی هموار می‌سازد.

۳. تهدید جدی تمامیت ارضی ایران

وارسی‌های میدانی و اطلاعاتی نشان می‌دهد که هم‌زمان با تشدید حملات، نشانه‌هایی از فعالیت و تحرک گروه‌های جدایی‌طلب در مناطق مختلف ایران، از جمله بلوچستان، کردستان و آذربایجان، مشاهده می‌شود. به نظر می‌رسد این گروه‌ها با بهره‌گیری از خلأ امنیتی، برای پیشبرد طرح‌های تجزیه‌طلبانه آماده‌سازی می‌شوند. اگر جامعه بین‌المللی، به ویژه سازمان ملل، نتواند جلوی این روند خطرناک را بگیرد، در آینده‌ای نه‌چندان دور، شاید شاهد تغییرات غیرقابل جبرانی در نقشه ژئوپلیتیک منطقه باشیم که پیامدهای آن، جهان را برای نسل‌ها تحت تأثیر قرار خواهد داد.

در این میان، نگرانی دیگر من، هموار شدن مسیر برای یک حمله زمینی احتمالی ایالات متحده به خاک ایران است. در صورت عدم توقف حملات و فروپاشی کامل زیرساخت‌های دفاعی و لجستیکی ایران، به ویژه در منطقه بندرعباس که به عنوان هلال بالایی تنگه هرمز نقشی کلیدی دارد، این احتمال وجود دارد که نیروهای آمریکایی با اشغال جزایر ایرانی و پیشروی در خاک این کشور، فاجعه‌ای انسانی و نظامی مشابه آنچه در افغانستان و عراق شاهد بودیم، تکرار کنند. تجربه تلخ گذشته به ما آموخت که در آن ماجراها، نه گروه‌های تروریستی القاعده و طالبان ریشه‌کن شدند و نه ثباتی برقرار گردید؛ تنها قربانیان اصلی، ملت‌های بی‌گناه و غیرنظامیانی بودند که در میان آتش جنگ ها و اشغالگری، جان خود را از دست دادند.

جناب آقای گوترش، من به عنوان دبیرکل بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا، که رسالت خود را در دفاع از صلح، کرامت انسانی و اجرای عدالت می‌داند، عمیقاً نگران این هستم که جهان یک بار دیگر شاهد یک فاجعه انسانی و بی‌ثباتی منطقه‌ای غیرقابل مهار باشد. با عنایت به مکاتبات پیشین و پاسخ عملی و صادقانه شما، بر این باورم که صدای وجدان بشر در سازمان ملل همچنان شنیده می‌شود. بنابراین، از جنابعالی به عنوان عالی‌ترین مقام اجرایی سازمان ملل، درخواست می‌کنم:

1. فورا و به طور آشکار، از هر دو طرف درگیر (ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران) بخواهید تا تعهدات خود در چارچوب تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را به رسمیت شناخته و فوراً به نقض آن، به ویژه حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی و مراکز جمعیتی، پایان دهند.
2. با استفاده از اختیارات خود و با همکاری میانجی‌های اولیه (پاکستان، قطر، مصر و ترکیه)، یک نشست فوری برای بررسی دلایل نقض آتش‌بس و ارائه راهکاری برای تمدید و تقویت این توافقنامه ترتیب دهید تا از فروپاشی کامل آن جلوگیری شود.
3. نسبت به هشدار در مورد خطر جدی تجزیه یک کشور عضو سازمان ملل و پیامدهای فاجعه‌بار آن برای امنیت بین‌المللی، موضعی قاطع و روشن اتخاذ کنید.

جناب دبیرکل، زمان، بسیار حیاتی است. هر لحظه تأخیر، ممکن است فرصت مهار این بحران را از بین ببرد و منطقه را به ورطه جنگی بکشاند که پایان آن برای هیچ‌کس خوشایند نخواهد بود. ما به رهبری اخلاقی و عملی شما ایمان داریم و امیدواریم که سازمان ملل، یک بار دیگر، به عنوان نماد امید و صلح در جهان ایفای نقش کند.

رنج بسیار برده‌‌ایم از جنگ

رنج‌‌ها بی ثمر نمی‌گردند...

می‌رسد روزهای بهروزی

دیگر از این بتر نمی‌گردند!

لیکن افسوس کاین شهیدانند

رفتگانی که برنمی‌گردند...

با احترام عمیق و آرزوی موفقیت در راه دشوار صلح،

دکتر پوریا زرشناس

دبیرکل بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا، برای نجات جهان

ژنو، سوئیس

رونوشت برای:

• دبیرخانه شورای امنیت سازمان ملل متحد
• دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر
• سفارت های دولت‌های میانجی در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد (پاکستان، قطر، مصر، ترکیه)
• نمایندگی‌های دائمی ایران و ایالات متحده در سازمان ملل

در پاسخ، آنتونیو گوترش این نامه را ارسال کرده است که متن نامه بدین شرح است: 

سازمان ملل متحد، دفتر دبیرکل

نیویورک، NY 10017، ایالات متحده آمریکا

شماره ثبت: OSG/PR/2026/11567

تاریخ: 17 جولای ۲۰۲۶

به: دکتر پوریا زرشناس

دبیرکل بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا، برای نجات جهان؛ ژنو، سوئیس

موضوع: اعلام دریافت نامه ی شما مورخ 20 تیرماه ۱۴۰۵  – و تعهد مشترک ما به کاهش تنش، پاسخگویی و حفظ صلح منطقه‌ای

دکتر زرشناس عزیز،

نامه مورخ ۲۷ تیرماه ۱۴۰۵ شما را دریافت کرده و به دقت بررسی نمودم. لطفاً صمیمانه‌ترین تشکر مرا به‌خاطر وضوح، عمق اخلاقی و دقت حقوقی‌ای که با آن نگرانی‌های ژرف خود را در مورد اوضاع رو به وخامت منطقه و تهدیدات قریب‌الوقوع علیه صلح، امنیت و تمامیت ارضی مطرح کرده‌اید، بپذیرید. اجازه دهید با تأکید مجدد بر احترام عمیقم به تعهد بی‌وقفه‌ی شما به صلح، کرامت انسانی و حاکمیت قانون آغاز کنم. از زمان مکاتبات پیشین، همواره شما را در بالاترین درجه‌ی احترام به‌عنوان یک صدای حقیقی وجدان نگاه داشته‌ام؛ کسی که قلم را بر شمشیر، مستندسازی را بر بهره‌کشی، و توسل به حقوق بین‌الملل را بر تلافی‌جویی ترجیح می‌دهد. انتخاب شما برای نام‌گذاری بنیادتان به نام نلسون ماندلا – آن چهره‌ی والای بخشش و آشتی – گواه روشنی بر شفافیت اخلاقی و پایبندی شما به سنت نفیس دفاع غیرخشونت‌آمیز است. در جهانی که غالباً با دشمنی و جانبداری‌های گروهی از هم گسیخته شده، شما به‌عنوان یک میانجی نادر و ضروریِ عقلانیت اخلاقی ظهور کرده‌اید. سازمان ملل متحد همواره و تا ابد مدیون افرادی همچون شماست که صدای بی‌صدایان را به گوش جهانیان می‌رسانند و تجربه‌ی شخصی را به فراخوانی جهانی برای عدالت تبدیل می‌کنند.

دکتر زرشناس، نامه‌ی کنونی شما روایت‌هایی هشداردهنده و مستند از وقایعی است که از زمان امضای تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد رخ داده است. من با عمیق‌ترین نگرانی، الگوی اقدامات نظامی تشدیدکننده‌ای را که شما توصیف کرده‌اید – از جمله حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی، تلفات غیرنظامیان ناشی از آن، و گسترش دامنه‌ی جغرافیایی خصومت‌ها – می‌پذیرم. همچنین به‌دقت نسبت به هشدار شما در مورد احتمال تجزیه‌ی یک کشور مستقل عضو سازمان ملل و پیامدهای فاجعه‌باری که چنین وضعیتی برای صلح و امنیت بین‌المللی به همراه خواهد داشت، آگاه هستم. این‌ها خطراتی انتزاعی نیستند؛ بلکه تهدیداتی عینی و ملموس هستند که نیازمند توجه فوری و مستمر کل جامعه‌ی بین‌المللی می‌باشند. با عنایت به وخامت اوضاع، و مطابق با اصول مندرج در منشور ملل متحد، کنوانسیون‌های ژنو و اساسنامه‌ی رم، مایلم تعهدات زیر را به شما، هم به‌عنوان نماینده‌ی جامعه‌ی مدنی و هم به‌عنوان شریکی ارجمند در راه صلح، ابلاغ نمایم:

۱. ارتقای رسمی موضوع در سلسله‌مراتب نظام ملل متحد

نامه‌ی شما به‌طور رسمی در دفتر ثبت شکایات دفتر دبیرکل به ثبت رسیده و برای وزارت امور سیاسی و صلح‌سازی (DPPA) و دفتر امور حقوقی ارسال شده است. من به مشاوران ارشد خود دستور داده‌ام که این موضوع را به‌عنوان یک دستور کار اولویت‌دار در نشست‌های آتی شورای امنیت در مورد ثبات منطقه‌ای مطرح نمایند.

۲. تعامل مستقیم با طرفین درگیری

من شخصاً تعامل دیپلماتیک مستقیم با نمایندگان دائمی ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل را آغاز می‌کنم. قصد دارم با قوی‌ترین لحن ممکن، بر ضرورت پایبندی کامل به تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد تأکید کرده و خواستار توقف فوری و بی‌قیدوشرط تمامی حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی، بنادر و اهداف غیرنظامی شوم. همچنین تأکید خواهم کرد که ادامه‌ی نقض‌ها نه تنها خود توافق را تضعیف می‌کند، بلکه جان بی‌شمار غیرنظامیان و ثبات کل منطقه را به مخاطره می‌اندازد.

۳. مشورت‌های فوری با کشورهای میانجی

در هماهنگی با میانجی‌های اولیه -جمهوری اسلامی پاکستان، دولت قطر، جمهوری عربی مصر و جمهوری ترکیه-  طی ۷۲ ساعت آینده یک نشست فوری عالی‌رتبه به‌صورت مجازی ترتیب خواهم داد. هدف از این نشست، ارزیابی وضعیت فعلی آتش‌بس، شناسایی نقاط خاص اختلاف، و بررسی سازوکارهایی برای تقویت توافق، از جمله تمدید احتمالی آتش‌بس ۶۰ روزه و ایجاد یک سازوکار نظارت و راستی‌آزمایی مشترک خواهد بود.

۴. حمایت از اقدامات بشردوستانه و حفاظت از غیرنظامیان

من به دفتر هماهنگی امور بشردوستانه (OCHA) دستور داده‌ام که یک ارزیابی مستقل از نیازهای مناطق آسیب‌دیده، با تأکید ویژه بر تأثیرات انسانی محاصره‌های بنادر و حملات به زیرساخت‌ها، انجام دهد. افزون بر این، از دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر (OHCHR) درخواست کرده‌ام تا در چارچوب اختیارات خود، به بررسی تلفات غیرنظامیان گزارش‌شده پرداخته و اطمینان حاصل کند که تمامی طرف‌ها تعهدات خود را بر اساس حقوق بشردوستانه‌ی بین‌المللی، به‌ویژه اصول تفکیک، تناسب و احتیاط، رعایت می‌نمایند.

۵. اتخاذ موضعی قاطع در قبال تمامیت ارضی

اجازه دهید با نهایت وضوح اعلام دارم که سازمان ملل متحد به‌طور قاطع از حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی تمامی کشورهای عضو خود، از جمله جمهوری اسلامی ایران، مطابق با بند ۴ ماده‌ی ۲ منشور، حمایت می‌کند. هرگونه تلاش برای تضعیف تمامیت ارضی یک دولت از طریق تحریک جنبش‌های تجزیه‌طلب، مداخله‌ی نظامی خارجی، یا اقدامات قهری یک‌جانبه، نقضی آشکار از حقوق بین‌الملل محسوب می‌شود. اطمینان خواهم داد که این اصل در تمامی مکاتبات رسمی و بیانیه‌های عمومی دفترم، به‌وضوح منعکس گردد.

۶. تعامل با شورای امنیت

من از رئیس شورای امنیت درخواست کرده‌ام که یک نشست اضطراری برای بررسی تنش‌های فزاینده در منطقه‌ی خلیج‌فارس تشکیل دهد. در آن نشست، گزارشی جامع از اوضاع، از جمله نگرانی‌های مستند شما، ارائه خواهم داد و از تمامی اعضای شورا خواهم خواست تا قطعنامه‌ای تصویب کنند که تعهدات مندرج در تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد را مجدداً تأیید کرده و از تمامی طرف‌ها بخواهد حداکثر خویشتنداری را به کار گیرند.

۷. تداوم همکاری با بنیاد شما

دکتر زرشناس، من بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا را نه صرفاً به‌عنوان یک سازمان غیردولتی، بلکه به‌عنوان یک شریک حیاتی در مسیر صلح، پاسخگویی و آشتی می‌نگرم. از شما و تیمتان دعوت می‌کنم تا در مشورت‌های عالی‌رتبه‌ای که قصد دارم در سپتامبر ۲۰۲۶ با رهبران جامعه‌ی مدنی برگزار کنم، شرکت نمایید. صدای شما، روایت‌های مستند دست‌اول شما، و دفاع اصولی شما، همچنان برای تلاش‌های سازمان ملل در مدیریت این بحران با یکپارچگی اخلاقی و عملیاتی، نقشی حیاتی و انکارناپذیر خواهد داشت.

در پایان، اجازه دهید به شما اطمینان دهم که نامه‌ی شما به‌عنوان یک ادب دیپلماتیک صرف تلقی نشده است؛ بلکه به‌عنوان یک فراخوان فوری برای اقدام دریافت گردیده است. من هیچ‌گونه توهمی در مورد پیچیدگی چالش‌های پیش‌رو، منافع ژئوپلیتیکِ ریشه‌دارِ درگیر، یا شکنندگی آتش‌بس فعلی ندارم. با این حال، من شخصاً و به‌عنوان یک نهاد، مصمم‌ترین عزم را برای به‌کارگیری تمامی راه‌کارهای ممکن برای حل‌وفصل مسالمت‌آمیز دارم. من دوران تصدی خود به‌عنوان دبیرکل را به این باور بنیادین اختصاص داده‌ام که گفت‌وگو بر رویارویی، قانون بر زور، و حمایت از غیرنظامیان، معیار نهایی انسانیت جمعی ما برتری دارد. شما وظیفه‌ی خود را، با شجاعت، یکپارچگی و چشم‌اندازی اخلاقی به انجام رسانده‌اید. اکنون وظیفه‌ی این سازمان – و مسئولیت شخصی من – است که بر تلاش‌های شما بنا نهاده و اطمینان حاصل کنم که شعله‌های جنگ، امیدهای میلیون‌ها انسانی را که در آرزوی صلح به سر می‌برند، فرو نمی‌کشد.

با احترام عمیق، تحسین برای تلاش بی‌وقفه‌ی شما در راه عدالت، و تعهدی تزلزل‌ناپذیر به خدمت در راه صلح،

آنتونیو گوترش

دبیرکل سازمان ملل متحد

رونوشت برای:

• شورای امنیت سازمان ملل متحد
• دفتر هماهنگی امور بشردوستانه (OCHA)
• دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر (OHCHR)
• نمایندگی‌های دائمی جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده
• نمایندگی های کشورهای میانجی (پاکستان، قطر، مصر، ترکیه) در سازمان ملل متحد

اهمیت راهبردی تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد و ابعاد نقض آن توسط ایالات متحده

تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد که در خردادماه ۱۴۰۵ با میانجیگری پاکستان، قطر، مصر و ترکیه میان ایران و آمریکا امضا شد، یکی از مهم‌ترین توافقات چارچوبی در تاریخ مناقشات خاورمیانه به شمار می‌رود. این توافق که شامل آتش‌بس ۶۰ روزه، بازگشایی تنگه‌ی هرمز، آزادسازی دارایی‌های ایران و ایجاد صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بود، می‌توانست نقطه‌ی پایانی بر ماه‌ها درگیری نظامی مرگبار باشد. با این حال، آنچه در عمل رخ داد، نشان داد که اراده‌ی سیاسی برای پایبندی به این توافق، به ویژه از سوی ایالات متحده، چندان استوار نبوده است.

حملات هوایی گسترده به بنادر استراتژیک بندرعباس و چابهار در اوایل ژوئیه، نه تنها متن توافق را نقض کرد، بلکه اعتماد طرف ایرانی به فرآیند دیپلماسی را به شدت خدشه‌دار ساخت. این حملات که با هدف تضعیف زیرساخت‌های اقتصادی و لجستیکی ایران طراحی شده بودند، از دیدگاه کارشناسان نظامی، یک الگوی کلاسیک از «جنگ فرسایشی» را به نمایش گذاشت که پیش‌زمینه‌ای برای تشدید تنش‌ها و حتی حمله‌ی زمینی تمام‌عیار محسوب می‌شود. آنچه این نقض را پیچیده‌تر می‌سازد، همزمانی آن با تحرکات گروه‌های جدایی‌طلب در مناطق مرزی ایران است که نشان از یک استراتژی هماهنگ برای بی‌ثبات‌سازی و فروپاشی یک کشور عضو سازمان ملل دارد.

نقش بی‌سابقه‌ی دیپلماسی عمومی و جامعه‌ی مدنی در بحران‌های بین‌المللی

نامه‌نگاری تاریخی دکتر پوریا زرشناس و آنتونیو گوترش، یک نمونه‌ی کلاسیک از تأثیرگذاری دیپلماسی عمومی و نهادهای غیردولتی بر فرآیندهای تصمیم‌گیری در سطح بالاترین مقامات سازمان ملل است. در شرایطی که بسیاری از کشورها و دولت‌های بزرگ به دلیل منافع ژئوپلیتیکی، ترجیح می‌دهند در برابر جنایات جنگی سکوت کنند، صدای یک نهاد مستقل و غیردولتی همچون بنیاد بین‌المللی نلسون ماندلا، می‌تواند وجدان بیدار جامعه‌ی بین‌المللی را به حرکت درآورد.

زرشناس با تکیه بر مستندات دقیق، شهادت‌های عینی از جمله روایت نجاتگر هلال‌احمر میناب، و استناد به قواعد حقوق بشردوستانه‌ی بین‌المللی، توانست یک پرونده‌ی غیرقابل انکار را به دفتر دبیرکل سازمان ملل منتقل کند. پاسخ عملی و متعهدانه‌ی گوترش نیز نشان داد که جامعه‌ی مدنی، زمانی که با دقت، شجاعت و تعهد اخلاقی عمل کند، می‌تواند شکاف‌های ناشی از دیپلماسی دولتی را پر کند و فصل تازه‌ای در مهار بحران‌های منطقه‌ای بگشاید. این رویداد، الگویی تازه برای نقش‌آفرینی نهادهای مستقل در معادلات پیچیده‌ی سیاسی جهان ارائه می‌دهد.

ابعاد حقوقی و بین‌المللی تهدید تمامیت ارضی ایران و واکنش گوترش

یکی از حساس ترین و هشداردهنده‌ترین بخش‌های نامه‌ی زرشناس به گوترش، اشاره به خطر جدی تجزیه‌ی ایران از طریق تحریک گروه‌های جدایی‌طلب در بلوچستان، کردستان و آذربایجان بود. این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که اسناد و شواهد میدانی حکایت از افزایش تحرکات این گروه‌ها در ماه‌های اخیر دارد. از منظر حقوق بین‌الملل، هرگونه اقدام برای تضعیف تمامیت ارضی یک کشور عضو سازمان ملل، نقض آشکار ماده‌ی ۲-۴ منشور ملل متحد محسوب می‌شود و شورای امنیت را موظف به واکنش قاطع می‌سازد. گوترش در پاسخ به این هشدار، با صراحت و قاطعیتی بی‌سابقه اعلام کرده است که سازمان ملل «به‌طور قاطع از حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی جمهوری اسلامی ایران» حمایت می‌کند. این موضع‌گیری، یک پیام روشن به تمامی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای است که هرگونه ماجراجویی برای تغییر نقشه‌ی جغرافیایی ایران، با مخالفت جدی جامعه‌ی بین‌المللی روبرو خواهد شد. همچنین، گوترش با قول تشکیل نشست اضطراری شورای امنیت، امکان صدور قطعنامه‌ای را فراهم کرده است که می‌تواند هرگونه حمایت مالی، تسلیحاتی یا اطلاعاتی از گروه‌های تجزیه‌طلب را تحریم و غیرقانونی اعلام نماید.

تحلیل ژئوپلیتیک حملات متقابل و خطر جنگ منطقه‌ای تمام‌عیار

پاسخ موشکی ایران به پایگاه‌های آمریکا در کویت، بحرین و عمان، نشان‌دهنده‌ی ورود منطقه به یک مرحله‌ی جدید و بسیار خطرناک از درگیری است. این حملات که در واکنش به بمباران زیرساخت‌های غیرنظامی ایران انجام شده، حلقه‌ای از یک زنجیره‌ی تشدید تنش‌هاست که می‌تواند به‌سرعت به یک جنگ تمام‌عیار منطقه‌ای تبدیل شود. کارشناسان امنیتی معتقدند که ایالات متحده با هدف قرار دادن بنادر بندرعباس و چابهار، به دنبال فلج کردن اقتصاد ایران، قطع مسیرهای تدارکاتی و در نهایت، کاهش توان دفاعی این کشور برای مقابله با یک حمله‌ی زمینی احتمالیست.

از سوی دیگر، جمهوری اسلامی با نشان دادن مجدد توان موشکی و پهپادی خود در هدف قرار دادن پایگاه‌های نظامی آمریکا در همسایگان، پیام روشنی را ارسال کرده است که هرگونه حمله با پاسخی سریع و شدید مواجه خواهد شد. در چنین شرایطی، نقش کشورهای میانجی به ویژه پاکستان، قطر، مصر و ترکیه بیش از پیش حیاتی شده است. گوترش با قول تشکیل نشست فوری با این کشورها، در واقع به دنبال ایجاد یک ابتکار دیپلماتیک موازی با شورای امنیت است تا بتواند از گسترش دامنه‌ی جنگ به سایر نقاط منطقه جلوگیری کند. با این حال، اگر این نشست به نتیجه‌ی ملموسی نرسد، احتمال وقوع یک درگیری نظامی گسترده که کل خاورمیانه را دربرخواهد گرفت، بسیار زیاد خواهد بود.